Абдулхай Бағдодий

Бағдодлик миниатюрачи ва чизма устаси, Жалойирлар мактаби вакили; Темур даврида Самарқандга олиб кетилган, оқ-қора сиёҳ расмлари устаси, сарой рассомлари унга тақлид қилган.

Маълумот:

Фаолият:: Рассом
Ҳақиқий исми:: Хожа Абд ал-Ҳай
Вафот этган сана:: тахминан 1405

Биография

Хожа Абдулхай (Абд ал-Ҳай) Бағдодий — XIV аср охири – XV аср бошларида яшаган миниатюрачи ва чизма устаси. У Бағдодда Жалойирлар сулоласи саройида ишлаган, сўнг Темур даврида Самарқандда яшаган. Манбалар рассомнинг туғилган йилини ҳам, келиб чиқишини ҳам айтмайди; вафоти одатда тахминан 1405-йилга нисбат берилади.

Бағдодда у Жалойир султони Увайс (1356–1374-йилларда ҳукмронлик қилган)нинг бош рассоми устод Шамсиддиндан сабоқ олган. Кейинроқ ўзи Увайснинг ўғли, бўлажак султон Аҳмад Жалойирнинг устозига айланган; Аҳмаднинг ўзи ҳам расм чизиш билан шуғулланган.

Унинг ижоди ҳақидаги асосий гувоҳ — хаттот ва санъат тарихчиси Дуст Муҳаммад: у 1544-йилги албом сўзбошисида Абд ал-Ҳай Аҳмад билан бирга оқ-қора расмли «Абу Саид-нома»ни яратганини ёзади. Бу қўлёзма сақланмаган, аммо албомларда XIV аср охирига оид, унинг мактаби билан боғланадиган сиёҳ расмлари учрайди.

Темур Бағдодни эгаллагач, уста Самарқандга олиб кетилган. Дуст Муҳаммад буни 1401-йилга, бошқа тадқиқотчилар эса Бағдод биринчи марта олинган 1393-йилга боғлайди. У умрининг охиригача Темур пойтахтида яшаган; араб муаллифи Ибн Арабшоҳ уни амир учун ишлаган моҳир мусаввирлар орасида тилга олади.

Унга нисбат берилган асарлар — туш ёки қалам билан чизилган, олтин ва енгил ранглар билан безатилган расмлар; уларда ҳайвонларга, хусусан ўрдак ва шерларга қизиқиш сезилади. Унинг қўлини аниқ ажратиш қийин: Абд ал-Ҳай исми кенг тарқалган, темурийлар саройлари деворларини у безаган деган фикрни эса тадқиқотчилар етарлича исботланмаган деб ҳисоблайди. Дуст Муҳаммаднинг ёзишича, Самарқанд усталари унинг вафотидан кейин асарларига тақлид қилган.

Карьера

Темурийлар империяси
Сарой рассоми · …–1405

Ҳаёт йўли

XIV аср иккинчи ярми
Бағдодда шогирдлик
Жалойир султони Увайснинг бош рассоми устод Шамсиддиндан сабоқ олган.
XIV аср охири
Аҳмад Жалойирнинг устози
Увайснинг ўғли, кейинчалик султон бўлган Аҳмадга расм чизишни ўргатган.
XIV аср охири
«Абу Саид-нома»
Дуст Муҳаммад гувоҳлик беришича, Аҳмад билан бирга оқ-қора расмли қўлёзма яратган; у сақланмаган.
1393 ёки 1401
Самарқандга кўчирилиши
Темур Бағдодни эгаллагач, уста Самарқандга олиб кетилган; йили ҳақида манбалар турлича ёзади.
Тахминан 1405
Самарқандда вафоти
Самарқандда вафот этган; вафот йили тахминий.
1544
Дуст Муҳаммад гувоҳлиги
Албом сўзбошисида Дуст Муҳаммад уста вафотидан кейин Самарқанд рассомлари унинг асарларига тақлид қилганини ёзган.

Асарлар

«Абу Саид-нома» (расмлар)
Оқ-қора расмли қўлёзма (йўқолган)
Дуст Муҳаммад гувоҳлигига кўра Аҳмад ибн Увайс билан бирга яратилган; фақат албомлардаги замондош расмлар сақланган.
Аҳмад Жалойир девони ҳошияларидаги расмлар
Қўлёзмадаги расмлар (атрибусия)
Расмлар аёл ва бола тасвирига услуб жиҳатидан яқинлиги учун унга нисбат берилади.
Ҳайвонлар тасвирлари
Сиёҳ расмлар (атрибусия)
Ўрдак ва шер тасвирлари тадқиқотчилар томонидан унинг услуби билан боғланади; қатъий атрибусия мумкин эмас.

Мерос

Жалойирларнинг Бағдод мактабида тарбияланган рассом Самарқанддаги темурийлар саройига тушиб қолган: Дуст Муҳаммаднинг ёзишича, Самарқанд усталари унинг вафотидан кейин асарларига тақлид қилган, албомларда эса унинг расмларидан кўчирилган нусхалар сақланган. Унинг услуби — олтин ва енгил ранг билан безатилган бир рангли чизма — XIV аср охири – XV аср бошлари санъатига таъсир кўрсатган деб ҳисобланади.

Давр: Жалойирлар ва Темурийлар, XIV аср охири – XV аср бошлари

Темур Бағдодни эгаллайди, уста Самарқандга кўчирилади (1393)
Дуст Муҳаммад рассом ҳақида ҳикоя қилувчи албом сўзбошисини ёзади (1544)