Абдураззоқ Самарқандий
Темурийлар даврининг тарихчиси ва дипломати, Шоҳрух саройи амалдори, «Матлаъи саъдайн ва мажмаъи баҳрайн» солномаси ва Ҳиндистон элчилиги тасвирининг муаллифи.
Биография
Камолиддин Абдураззоқ ибн Ишоқ Самарқандий — темурийлар даврининг тарихчиси ва дипломати, «Матлаъи саъдайн ва мажмаъи баҳрайн» солномасининг муаллифи. У 1413-йил ноябрида Шоҳрух давлатининг пойтахти Ҳиротда туғилган. «Самарқандий» тахаллусини отаси Жалолиддин Ишоқдан олган: отаси самарқандлик бўлиб, Шоҳрух саройида қози ва имом бўлиб хизмат қилган.
Таълимни Ҳиротда олган: тафсир, ҳадис, фиқҳ, тарих, тил ва адабиётни ўрганган; устозлари орасида отаси ва бошқа олим қариндошлари бўлган. Отаси вафотидан сўнг, тахминан 1437-йилда, Шоҳрух саройига хизматга кирган ва аста-секин дипломатик ёзишмалар топшириладиган ишончли амалдорлардан бирига айланган.
1442-йил январидан 1444-йил охиригача Абдураззоқ Шоҳрухнинг Жанубий Ҳиндистонга юборилган элчиларига бошчилик қилган. У Каликутда заморин ҳузурида бўлган, Малабар қирғоғидаги бандаргоҳларни ва Вижаянагар империясининг пойтахтини кўрган, у ерда ҳукмдор Дева Рая II уни қабул қилган. Кейинчалик бу сафар ҳақидаги ҳикояни ўз солномасига киритган; бу тасвир жанубий Ҳиндистондаги шаҳарлар ва Ҳинд океанидаги савдо ҳақидаги гувоҳлик сифатида қадрланади. 1446–1447-йилларда Шоҳрух уни топшириқ билан Гилонга юборган.
1447-йилда Шоҳрух вафотидан сўнг Абдураззоқ унинг ворисларига Ҳирот ва Самарқандда хизмат қилган, 1463-йилда эса давлат ишларидан бўшатишни сўраганида ҳукмдор Абу Саид уни Ҳиротдаги Шоҳрухия хонақоҳининг шайхи этиб тайинлаган. У бу лавозимда умрининг охиригача қолган.
Самарқандийнинг асосий асари — «Матлаъи саъдайн ва мажмаъи баҳрайн» («Икки саодатли юлдузнинг чиқиш жойи ва икки денгизнинг қўшилиш жойи»); уни асосан 1467–1470-йилларда ёзган. Солномада мўғуллар истилоси, Темур ва темурийлар тарихи тахминан 1304-йилдан 1470-йилгача баён этилган. Дастлабки йиллар учун муаллиф Ҳофизи Абрунинг «Зубдат ат-таворих» асарига таянган, 1420-йиллардан 1470-йилгача бўлган воқеалар тасвири эса энг муҳим манбалардан бири ҳисобланади, чунки кўп нарсани муаллифнинг ўзи кўрган.
Абдураззоқ Самарқандий 1482-йил ёзида Ҳиротда вафот этган. Солноманинг форс тилидаги матни 1936-йилда Лоҳурда нашр этилган, XX асрда ўзбек тилига ҳам таржима қилинган — жумладан, 1969-йилда А. Уринбоев таржимаси чиққан; Ҳиндистон сафари тасвири эса инглиз тилига ҳали 1857-йилда таржима қилинган.
Карьера
- Ҳиротда Шоҳрух саройиСарой амалдори ва элчи · 1437–1447
- Ҳиротдаги Шоҳрухия хонақоҳиШайх · 1463–1482
Ҳаёт йўли
- 1413Туғилиши
Ҳиротда, Шоҳрух саройидаги самарқандлик қози ва имом оиласида туғилган.
- тахминан 1437Шоҳрух саройидаги хизмат
Отаси вафотидан сўнг Ҳиротда хизматга кирган; унга дипломатик ёзишмалар топширилган.
- 1442–1444Жанубий Ҳиндистонга элчилик
Шоҳрух элчиларига бошчилик қилган: Каликут, Малабар қирғоғи бандаргоҳлари, Вижаянагар пойтахти.
- 1446–1447Гилонга топшириқ
Шоҳрухнинг Каспий бўйига дипломатик топшириғини бажарган.
- 1447Шоҳрух вафоти
Ҳукмдорнинг ворислари қўл остида Ҳирот ва Самарқандда хизматини давом эттирган.
- 1463Шоҳрухия хонақоҳининг шайхи
Ҳукмдор Абу Саид уни Ҳиротдаги хонақоҳ шайхи этиб тайинлаган.
- 1467–1470Солнома устида иш
Темур ва темурийлар тарихи — «Матлаъи саъдайн ва мажмаъи баҳрайн»ни ёзган.
- 1482Вафоти
Ёзда Ҳиротда вафот этган.
Асарлар
- «Матлаъи саъдайн ва мажмаъи баҳрайн» («Икки саодатли юлдузнинг чиқиш жойи ва икки денгизнинг қўшилиш жойи») (1470)Тарихий солнома
Мўғуллар истилоси, Темур ва темурийлар тарихи тахминан 1304-йилдан 1470-йилгача; темурийлар давлати тарихининг асосий манбаларидан бири.
- Жанубий Ҳиндистонга элчилик тасвири (1444)Саёҳат ёзувлари
Каликут, Вижаянагар ва Малабар қирғоғи бандаргоҳлари ҳақида кўрган кишининг ҳикояси; солнома таркибига кирган ва алоҳида ҳам нашр этилган.
Мерос
Самарқандий солномаси темурийларнинг сиёсий тарихи, айниқса 1420–1470-йиллар бўйича асосий манбалардан бири. Ундан кейинги тарихчилар, аввало Мирхонд, кенг фойдаланган, асарнинг бир қисми усмонли турк тилига таржима қилинган. Ҳиндистон сафарининг тасвири Каликут, Вижаянагар ва XV аср Ҳинд океани савдоси ҳақида муҳим гувоҳлик бўлиб қолмоқда. Мустақил Ўзбекистонда солнома ўзбек тилида нашр этилган.
Давр: Темурийлар даври, XV аср- Шоҳрухнинг Жанубий Ҳиндистонга элчилиги (1442)
- Шоҳрух вафоти (1447)
- «Матлаъи саъдайн»нинг А. Уринбоев таржимасидаги ўзбекча нашри (1969)