Абилай Каншер

Қозоқ султони (XVII аср охири — XVIII аср боши), Абилай хоннинг бобоси; Қайип хонни ўлдиргани учун «Қанишер» лақабини олган ва кейин Урганчга кетган.

Маълумот:

Фаолият:: Тарихий шахс

Биография

Абилай Каншер (қозоқча Қанишер Абйлай) XVII ва XVIII асрлар бўсағасида яшаган, Чингизийлар сулоласидан чиққан Қозоқ хонлиги султони эди. Отаси — Уали султон, бобоси — Жангир хон, бобосининг отаси — Эсим хон. Унинг ҳаёт йиллари аниқ маълум эмас: манбаларда фақат XVII аср охири — XVIII аср боши кўрсатилади.

Дастлаб уни Абйлай-Жолбарс деб аташган. «Қанишер» лақаби қозоқчада «қонхўр» дегани; насаб ривоятлари уни 1715-йилдан қозоқларни бошқарган Қайип хонни ўлдириш билан боғлайди. Бу ривоятларга кўра, 1718-йилда жунғорлар билан урушда мағлубиятлар авжида Абйлай Ўрта жуз ботирлари ёрдамида Қайип хонни Туркистонда ўлдирган. Хонни ўлдириш қозоқ сиёсий ҳаётида кам учрайдиган ҳодиса бўлган ва Сирдақ султон авлодидан бўлган Эсим хон ворислари Абйлайдан норози бўлиб қолган.

Қозоқлар орасида қолиш хавфли бўлгач, Абйлай оиласи ва яқинлари билан Урганчга, Хива хонлигига кетган. Унинг кейинги тақдири мавжуд манбаларда ёритилмаган.

Ўғли Коркем Уали султон бўлажак Абилай хон — Абилмансурнинг отаси бўлган; набирасига бобосининг номи берилган. Абилай хоннинг котиби М. Мамедов 1768-йилги маълумотномада хоннинг бобоси ва отаси «Тошкент шаҳрининг хонлари бўлган» деб ёзган; бошқа манбалар буни тасдиқламайди. Абилай Каншер ҳақидаги маълумотлар кам ва қисман бир-бирига зид, шу сабабли ҳаётининг кўп тафсилотлари тарихчилар ўртасида баҳсли бўлиб қолмоқда.

Ҳаёт йўли

XVII аср охири
Келиб чиқиши
Уали султоннинг ўғли, Жангир хоннинг набираси, Эсим хоннинг эвараси; Абйлай-Жолбарс номи билан танилган.
1711
Набирасининг туғилиши
Ўғли Коркем Уалидан Абилмансур, бўлажак Абилай хон туғилган.
1715
Қайип хон
Тауке хон вафотидан сўнг Қозоқ хонлигини Қайип хон бошқарган.
1718
Қайип хоннинг ўлдирилиши
Насаб ривоятларига кўра, Ўрта жуз ботирлари ёрдамида Қайип хонни Туркистонда ўлдирган ва «Қанишер» лақабини олган.
1718-йилдан кейин
Урганчга кетиши
Оиласи ва яқинлари билан Хива хонлигига, Урганчга кўчган.
1768
Мамедов гувоҳлиги
Абилай хоннинг котиби хоннинг бобоси ва отаси Тошкент хонлари бўлган деб ёзган.

Мерос

Абилай Каншер, аввало, XVIII аср Қозоқ хонлигининг энг машҳур ҳукмдорларидан бири — Абилай хоннинг бобоси сифатида танилган: набирасига унинг номи берилган. Унинг лақаби ва Қайип хон билан боғлиқ воқеа насаб ривоятларида ва қозоқ «Айбин» энсиклопедиясида сақланиб қолган.

Давр: Қозоқ хонлиги, XVII аср охири — XVIII аср боши, Жунғор хонлиги билан урушлар даври

Набираси Абилмансурнинг, яъни бўлажак Абилай хоннинг туғилиши (1711)
1715-йилдан қозоқларни бошқарган Қайип хоннинг ҳалок бўлиши (1718)