Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Abdulazizxon

Shayboniylar sulolasidan Buxoro xoni (1540–1550), Ubaydullaxonning o'g'li: ayrim soliqlarni kamaytirgan, madrasa va kutubxona qurdirgan, «Aziziy» taxallusi bilan g'azallar yozgan hukmdor.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Yozuvchi
Haqiqiy ismi:
Abdulaziz sulton ibn Ubaydullaxon
Sahna nomi:
Aziziy
Tug'ilgan:
taxminan 1513 — 1550
Otasi:
Ubaydullaxon

Biografiya

Abdulazizxon Shayboniylar sulolasining vakili, Ubaydullaxonning katta o'g'li. Uning tug'ilgan yili manbalarda turlicha ko'rsatiladi — 1511-yildan 1514-yilgacha; ko'pincha 1513-yil deb olinadi. Tug'ilgan joyi haqida ham yagona fikr yo'q: bir manbalar Buxoroni, «O'zbekiston milliy ensiklopediyasi» esa Turkiston viloyatidagi Arquq mavzesini ko'rsatadi. Onasi qozoq sultonlaridan birining qizi bo'lgan.

Yoshligida otasi Ubaydullaxonning yurishlarida qatnashgan. 1526–1527-yillarda Astrobod hokimi etib tayinlangan, Xurosondagi janglarda, jumladan 1529-yilda Eron shohi Tahmasp qo'shiniga qarshi jangda bo'lgan. 1538-yilda Xorazm zabt etilgach, Urganchda hokim bo'lgan, ammo Xurosondan Dinmuhammad sulton qo'shini kelganda Buxoroga qaytishga majbur bo'lgan.

1540-yilda Ubaydullaxon vafot etgach, Shayboniylar davlatida ikkihokimiyatchilik vujudga keldi: Buxoroda Abdulazizxon, Samarqandda Ko'chkunchixonning o'g'li Abdullatifxon hukmronlik qildi. Abdulazizxon Abdullatifxon hokimiyatini tan olmagan; kelishmovchilikni Juybor shayxlari hal qilgan. Abdulazizxon Buxoro xoni sifatida 1550-yilgacha taxtda o'tirdi.

Hukmronligi davrida u davlat va aholi manfaatlarini ko'zlab ayrim soliqlarni kamaytirgan yoki bekor qilgan, iqtisodiy islohotlar o'tkazishga urinib ko'rgan. Buxoroda madrasa, katta kutubxona va Toqi Sarrofon bilan yonidagi guzar masjidini qurdirgan, Mag'oki Attori masjidini ta'mirlatgan; Bahouddin Naqshband majmuasida ikki qavatli xonaqo (1544) qurdirgan va dahma atrofini hazira bilan o'ratgan. Buxoro atrofini yangi mudofaa devori bilan o'rashni boshlagan — uni keyinchalik Abdullaxon II tugatgan. Usmonlilar davlati va Xitoy bilan aloqa o'rnatgan: 1547-yilda uning elchilari Min imperatori saroyiga yetib borgan.

Abdulazizxon ilm va she'riyat ahlining homiysi bo'lgan, nihoyatda dindor edi; tasavvuf ahli shayxi Jalolning (1549-yilda vafot etgan) muridi hisoblangan. Husnixatda benazir bo'lgan, turkiy tilda «Aziziy» taxallusi bilan g'azallar yozgan. Uning kutubxonasi Yaqin va O'rta Sharqdagi eng yirik va boy kutubxonalardan biri hisoblangan.

Abdulazizxon 1550-yilda Buxoroda vafot etgan (manbalarda sana 14 yoki 16 may deb berilgan) va Buxorodagi Mir Arab madrasasida otasi yonida dafn etilgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1511–1514 (taxminan)
    Tug'ilishi

    Ubaydullaxon oilasida tug'ilgan; manbalarda tug'ilgan yili va joyi turlicha ko'rsatiladi.

  2. 1526–1527
    Astrobod hokimi

    Otasi Ubaydullaxon Astrobodni egallagach, uni shu yerga hokim etib tayinlagan.

  3. 1529
    Xurosondagi jang

    Otasining Xurosondagi yurishlarida qatnashib, Eron shohi Tahmasp qo'shiniga qarshi jangda bo'lgan.

  4. 1538
    Xorazm hokimi

    Xorazm zabt etilgach, Urganchda hokim bo'lgan; Dinmuhammad sulton qo'shini kelgach Buxoroga qaytgan.

  5. 1540
    Buxoro taxtiga o'tirishi

    Otasi vafotidan keyin Buxoroda xon bo'lgan; Samarqandda Abdullatifxon hukmronlik qilgan, davlatda ikkihokimiyatchilik vujudga kelgan.

  6. 1544
    Bahouddin Naqshband majmuasida xonaqo

    Naqshband ziyoratgohida ikki qavatli xonaqo qurdirgan, dahma atrofini hazira bilan o'ratgan.

  7. 1547
    Elchilar Xitoyga

    Uning elchilari Min imperatori saroyiga yetib borgan.

  8. 1550
    Vafoti

    Buxoroda vafot etgan va Mir Arab madrasasida otasi yonida dafn etilgan.

Meros

Abdulazizxon Buxoroda ikkihokimiyatchilik sharoitida ko'p yillik hukmronlik qilib, soliqlarni yengillashtirgan, madrasa, masjid va xonaqolar qurdirgan, Buxoro atrofini devor bilan o'rashni boshlagan. U ilm va she'riyat ahlining homiysi bo'lib, o'zi ham «Aziziy» taxallusi bilan g'azallar yozgan; uning kutubxonasi Sharqning eng yirik kutubxonalaridan biri sanalgan.

Davr: Shayboniylar davri, XVI asr o'rtalari
  • Shayboniylar davlatida ikkihokimiyatchilik: Buxoroda Abdulazizxon, Samarqandda Abdullatifxon (1540)
  • Abdulazizxon elchilarining Min imperatori saroyiga kelishi (1547)
Abdulazizxon (taxminan 1513–1550) — Tarixiy shaxs | Shaxs.uz