Абдулазизхон
Шайбонийлар сулоласидан Бухоро хони (1540–1550), Убайдуллахоннинг ўғли: айрим солиқларни камайтирган, мадраса ва кутубхона қурдирган, «Азизий» тахаллуси билан ғазаллар ёзган ҳукмдор.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ёзувчи
- Ҳақиқий исми:
- Абдулазиз султон ибн Убайдуллахон
- Саҳна номи:
- Азизий
- Туғилган:
- тахминан 1513 — 1550
- Отаси:
- Убайдуллахон
Биография
Абдулазизхон Шайбонийлар сулоласининг вакили, Убайдуллахоннинг катта ўғли. Унинг туғилган йили манбаларда турлича кўрсатилади — 1511-йилдан 1514-йилгача; кўпинча 1513-йил деб олинади. Туғилган жойи ҳақида ҳам ягона фикр йўқ: бир манбалар Бухорони, «Ўзбекистон миллий энсиклопедияси» эса Туркистон вилоятидаги Арқуқ мавзесини кўрсатади. Онаси қозоқ султонларидан бирининг қизи бўлган.
Ёшлигида отаси Убайдуллахоннинг юришларида қатнашган. 1526–1527-йилларда Астробод ҳокими этиб тайинланган, Хуросондаги жангларда, жумладан 1529-йилда Эрон шоҳи Таҳмасп қўшинига қарши жангда бўлган. 1538-йилда Хоразм забт этилгач, Урганчда ҳоким бўлган, аммо Хуросондан Динмуҳаммад султон қўшини келганда Бухорога қайтишга мажбур бўлган.
1540-йилда Убайдуллахон вафот этгач, Шайбонийлар давлатида иккиҳокимиятчилик вужудга келди: Бухорода Абдулазизхон, Самарқандда Кўчкунчихоннинг ўғли Абдуллатифхон ҳукмронлик қилди. Абдулазизхон Абдуллатифхон ҳокимиятини тан олмаган; келишмовчиликни Жуйбор шайхлари ҳал қилган. Абдулазизхон Бухоро хони сифатида 1550-йилгача тахтда ўтирди.
Ҳукмронлиги даврида у давлат ва аҳоли манфаатларини кўзлаб айрим солиқларни камайтирган ёки бекор қилган, иқтисодий ислоҳотлар ўтказишга уриниб кўрган. Бухорода мадраса, катта кутубхона ва Тоқи Саррофон билан ёнидаги гузар масжидини қурдирган, Мағоки Аттори масжидини таъмирлатган; Баҳоуддин Нақшбанд мажмуасида икки қаватли хонақо (1544) қурдирган ва даҳма атрофини ҳазира билан ўратган. Бухоро атрофини янги мудофаа девори билан ўрашни бошлаган — уни кейинчалик Абдуллахон II тугатган. Усмонлилар давлати ва Хитой билан алоқа ўрнатган: 1547-йилда унинг элчилари Мин императори саройига етиб борган.
Абдулазизхон илм ва шеърият аҳлининг ҳомийси бўлган, ниҳоятда диндор эди; тасаввуф аҳли шайхи Жалолнинг (1549-йилда вафот этган) муриди ҳисобланган. Ҳуснихатда беназир бўлган, туркий тилда «Азизий» тахаллуси билан ғазаллар ёзган. Унинг кутубхонаси Яқин ва Ўрта Шарқдаги энг йирик ва бой кутубхоналардан бири ҳисобланган.
Абдулазизхон 1550-йилда Бухорода вафот этган (манбаларда сана 14 ёки 16 май деб берилган) ва Бухородаги Мир Араб мадрасасида отаси ёнида дафн этилган.
Карьера
Ҳаёт йўли
- 1511–1514 (тахминан)Туғилиши
Убайдуллахон оиласида туғилган; манбаларда туғилган йили ва жойи турлича кўрсатилади.
- 1526–1527Астробод ҳокими
Отаси Убайдуллахон Астрободни эгаллагач, уни шу ерга ҳоким этиб тайинлаган.
- 1529Хуросондаги жанг
Отасининг Хуросондаги юришларида қатнашиб, Эрон шоҳи Таҳмасп қўшинига қарши жангда бўлган.
- 1538Хоразм ҳокими
Хоразм забт этилгач, Урганчда ҳоким бўлган; Динмуҳаммад султон қўшини келгач Бухорога қайтган.
- 1540Бухоро тахтига ўтириши
Отаси вафотидан кейин Бухорода хон бўлган; Самарқандда Абдуллатифхон ҳукмронлик қилган, давлатда иккиҳокимиятчилик вужудга келган.
- 1544Баҳоуддин Нақшбанд мажмуасида хонақо
Нақшбанд зиёратгоҳида икки қаватли хонақо қурдирган, даҳма атрофини ҳазира билан ўратган.
- 1547Элчилар Хитойга
Унинг элчилари Мин императори саройига етиб борган.
- 1550Вафоти
Бухорода вафот этган ва Мир Араб мадрасасида отаси ёнида дафн этилган.
Мерос
Абдулазизхон Бухорода иккиҳокимиятчилик шароитида кўп йиллик ҳукмронлик қилиб, солиқларни енгиллаштирган, мадраса, масжид ва хонақолар қурдирган, Бухоро атрофини девор билан ўрашни бошлаган. У илм ва шеърият аҳлининг ҳомийси бўлиб, ўзи ҳам «Азизий» тахаллуси билан ғазаллар ёзган; унинг кутубхонаси Шарқнинг энг йирик кутубхоналаридан бири саналган.
Давр: Шайбонийлар даври, XVI аср ўрталари- Шайбонийлар давлатида иккиҳокимиятчилик: Бухорода Абдулазизхон, Самарқандда Абдуллатифхон (1540)
- Абдулазизхон элчиларининг Мин императори саройига келиши (1547)