Abdullaxon

Abdullaxon — Xiva xonligining Qo'ng'irotlar sulolasidan bo'lgan hukmdori, 1855-yilda bor-yo'g'i bir necha oy xon bo'lgan. Uni sulolaning sakkizinchi vakili sifatida sanashadi. Tug'ilgan yili aniq emas: ba'zi ma'lumotlarda 1835-yil atrofi ko'rsatiladi, xotirasiga qurilgan madrasa haqidagi ma'lumotlarda esa u halok bo'lganda 17 yoshda bo'lgani aytiladi.

Kelib chiqishi haqida manbalar bir xil fikrda emas. O'zbek va rus ma'lumotnomalari uni xon Muhammad Aminning o'g'li deb yozadi, sulola ro'yxatlarida esa otasi Ibodulla bek deb ko'rsatiladi. Ukasi — keyinchalik taxtga o'tirgan Qutlug' Murod xon.

Muhammad Aminxon 1855-yil martida Saraxs yaqinida turkman-takalarga qarshi jangda halok bo'lgach, mag'lub bo'lib qaytgan qo'shin Abdullaxonni taxtga ko'targan. Xonlikda tartibsizlik boshlangan edi; yangi xon ko'chmanchi turkman qabilalariga qarshi urush olib borgan.

Hukmronligi taxminan olti oy davom etgan: 1855-yil avgustida u yovmut turkmanlari bilan jangda halok bo'lgan. Uning nomi bitilgan tanga ham ma'lum. Taxtni ukasi Qutlug' Murod xon egalladi, u ham o'sha yili o'ldirildi; 1856-yilda hokimiyat Sayid Muhammadxonga o'tib, tartib tiklandi.

Xivalik tarixchi Komiljon Xudoyberganov xonlar shajarasida Abdullaxonni shoshqaloq va sabrsiz, biroq jasur, do'stlik va adolatni qadrlaydigan kishi deb tasvirlagan; Mir Ahmad degan kishining gapiga kirib, bir necha begunohning qoni to'kilishiga yo'l qo'yganini ham qayd etgan. O'g'li qolmagan, bir qizi Abdulaziz to'raga turmushga chiqqan.

Xotirasi Xivadagi Abdullaxon madrasasida saqlanadi: uni 1855-yilda onasi o'g'lining nomini yodda qoldirish uchun qurdirgan. Madrasa Ichan qal'ada, Allohqulixon va Qutlug' Murod inoq madrasalari oralig'ida, Oq masjiddan g'arbda joylashgan; hozir u yerda Xorazm tabiat muzeyi ekspozitsiyasi bor.