Biografiya
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Yusuf al-Xorazmiy X asr olimi bo'lib, uning nomi asosan «Mafotih ul-ulum» («Ilmlar kaliti») asari bilan bog'liq. Bu al-Xorazmiy (783-yilda tug'ilgan algebra asoschisi) emas, boshqa shaxs ekanini ta'kidlash kerak. Uning hayoti haqida ma'lumot juda kam.
Ziyouz.uz maqolasiga ko'ra u yoshligini Xorazmning Xiva, Zamaxshar va Qiyot shaharlarida o'tkazgan, keyin Xurosonda ham yashagan. Somoniy vaziri Abul Hasan al-Utbiy qoshida kotib bo'lib xizmat qilgan va shu sababli «al-kotib» laqabi bilan ham tanilgan. Xizmat yuzasidan Buxoroga tez-tez borib, ko'plab olimlar bilan uchrashgan, amirning boy kutubxonasidan foydalanish huquqini olgan. Dunyoqarashi qadimgi yunon falsafasi, al-Kindiy, Forobiy va ar-Roziy ta'sirida shakllangan. U 997-yilda vafot etgan.
«Mafotih ul-ulum» arab tilida yozilgan, olimning bizgacha yetgan yagona asari. Vikipediyaga ko'ra u taxminan 977-yildan keyin al-Utbiyning topshirig'i bilan yozilgan va unga bag'ishlangan. Kitob ikki qismga bo'lingan: birinchisida shariat va arab ilmlari — fiqh (11 bob), kalom (7), grammatika (12), kotiblik ishi (8), she'riyat va aruz (5), tarix (9); ikkinchisida «arab bo'lmagan» ilmlar — falsafa, mantiq, tibbiyot, arifmetika, handasa, falakiyot, musiqa, mexanika, kimyo. Jami o'n besh ilm 93 bobda yoritilgan.
Asar o'rta asr fanlari tarixi uchun noyob manba hisoblanadi. Unda davlat devoni, soliqlar, sug'orish tizimi va suv uskunalari atamalari, mutakallimlar mazhablari (jumladan mu'taziliylar), tibbiy va kimyoviy bilimlar, arifmetika va musiqa nazariyasi bayon etilgan. Al-Xorazmiy matematikani ongning ixtiyoriy ijodi emas, balki real olam munosabatlarining aksi deb talqin qiladi. Asarni 1895-yilda golland sharqshunosi G. van Vloten nashr etgan; qo'lyozma nusxalari Britaniya muzeyi, Berlin va Istanbul kutubxonalarida saqlanadi.
Hayot yo'li
- Xorazmda yoshlik yillari
Xiva, Zamaxshar va Qiyotda o'sgan, ta'lim olgan.
- Al-Utbiy qoshida kotib
Somoniy vaziri xizmatida; Buxoroga qatnab, amir kutubxonasidan foydalangan.
- 977«Mafotih ul-ulum»ni yozishi
Taxminiy vaqt: 977-yildan keyin.
- 997Vafoti
Asarlari
- «Mafotih ul-ulum» («Ilmlar kaliti») (977)