Biografiya
Abu Bakr Muhammad ibn al-Abbos al-Xorazmiy X asr arab adabiyotining yirik vakillaridan biri. U Xorazmda tug'ilgan, arab tilida she'r va nasr yozgan; uning saj'li nasrdagi xatlari o'sha asr badiiy nasrining mashhur namunasi hisoblanadi.
Mavjud ma'lumotlarga ko'ra, u 935-yil atrofida Xorazmda dunyoga kelgan va boshlang'ich bilimni shu yerda olgan. Yigirma–yigirma besh yoshlarida yurtini tark etib, Iroq va Shomga borgan, u yerdagi shoir va olimlardan saboq olgan. Keyin Halabda amir Sayfuddavla (944–967) saroyida xizmat qilgan, so'ng Buxoroga kelib, Somoniylar vaziri Abu Ali al-Bal'amiy bilan do'stlashgan, ammo munosabatlari buzilgach Nishopurga ketgan. Manbalarda uning Sijiston, G'archiston va Arrajon hokimlari saroylariga ham borgani tilga olinadi.
Nishopurda u o'qituvchilik qilib, shogirdlarga she'r yozishni o'rgatgan, ath-Sa'olibiy kabi adiblar bilan yaqinlashgan. Umrida qamoqda ham o'tirgan, boylik ham orttirgan, amaldorlar g'azabiga ham uchragan; Somoniylar vaziri al-Utbiy bosimidan qochishga majbur bo'lgan, keyin yana Nishopurga qaytgan. Umrining so'nggi yillari yolg'izlikda kechgan.
Adabiy merosidan arabcha she'riy devoni va «Risolalar»i saqlangan. «Risolalar» saj' bilan yozilgan xatlar to'plami bo'lib, amir, vazir, qozi, fiqhshunos, adib va shogirdlarga atalgan: unda tabrik, ta'ziya, minnatdorlik, ilm, odob, adolat va do'stlik haqida fikrlar bor, ayrim iboralar hikmatli so'zga aylangan. She'rlari asosan qasida, g'azal, vasf va hajviyadan iborat; hajviyalarining bir qismi maqoma janrining asoschisi Abulfazl al-Hamadoniyga (v. 1007) qaratilgan, taz'min usulini ko'p qo'llagan.
Ath-Sa'olibiy «Yatimat ad-dahr»da uni zamonasining eng ziyrak adiblaridan biri deb ta'riflagan. Al-Xorazmiy haqida al-Utbiy, Ibn al-Asir, Ibn Xallikon kabi o'rta asr mualliflari yozgan, Yevropa sharqshunoslari ham o'rgangan. U 993-yilda (hijriy 383) Nishopurda vafot etgan; ba'zi ingliz tilidagi ma'lumotnomalarda tug'ilgan yili 934, vafoti 1002 deb ko'rsatiladi.
Karyera
- Buxoroda Somoniylar saroyiSaroyda yashagan adib · Buxoro · 960–974
Hayot yo'li
- 935Tug'ilishi
Xorazmda tug'ilgan (taxminiy yil).
- 950-yillarIroq va Shom
Yurtini tark etib, shoirlar va olimlardan saboq olgan.
- 944–967Halab
Amir Sayfuddavla saroyida xizmat qilgan.
- 960–974Buxoro
Somoniylar saroyida yashagan, vazir al-Bal'amiy bilan do'stlashgan, so'ng aloqasi buzilgan.
- X asr oxiriNishopur
Muqim yashab, dars bergan; ath-Sa'olibiy bilan yaqin bo'lgan.
- 993Vafoti
Nishopurda vafot etgan.
Asarlar
- «Risolalar» (saj'li nasrdagi xatlar)
X asr nasrining mashhur yodgorligi.
- Arabcha she'riy devon
Qasida, g'azal, vasf va hajviyalar.