Биография
Абу Бакр Муҳаммад ибн ал-Аббос ал-Хоразмий X аср араб адабиётининг йирик вакилларидан бири. У Хоразмда туғилган, араб тилида шеър ва наср ёзган; унинг сажъли насрдаги хатлари ўша аср бадиий насрининг машҳур намунаси ҳисобланади.
Мавжуд маълумотларга кўра, у 935-йил атрофида Хоразмда дунёга келган ва бошланғич билимни шу ерда олган. Йигирма–йигирма беш ёшларида юртини тарк этиб, Ироқ ва Шомга борган, у ердаги шоир ва олимлардан сабоқ олган. Кейин Ҳалабда амир Сайфуддавла (944–967) саройида хизмат қилган, сўнг Бухорога келиб, Сомонийлар вазири Абу Али ал-Балъамий билан дўстлашган, аммо муносабатлари бузилгач Нишопурга кетган. Манбаларда унинг Сижистон, Ғарчистон ва Арражон ҳокимлари саройларига ҳам боргани тилга олинади.
Нишопурда у ўқитувчилик қилиб, шогирдларга шеър ёзишни ўргатган, атҳ-Саъолибий каби адиблар билан яқинлашган. Умрида қамоқда ҳам ўтирган, бойлик ҳам орттирган, амалдорлар ғазабига ҳам учраган; Сомонийлар вазири ал-Утбий босимидан қочишга мажбур бўлган, кейин яна Нишопурга қайтган. Умрининг сўнгги йиллари ёлғизликда кечган.
Адабий меросидан арабча шеърий девони ва «Рисолалар»и сақланган. «Рисолалар» саж' билан ёзилган хатлар тўплами бўлиб, амир, вазир, қози, фиқҳшунос, адиб ва шогирдларга аталган: унда табрик, таъзия, миннатдорлик, илм, одоб, адолат ва дўстлик ҳақида фикрлар бор, айрим иборалар ҳикматли сўзга айланган. Шеърлари асосан қасида, ғазал, васф ва ҳажвиядан иборат; ҳажвияларининг бир қисми мақома жанрининг асосчиси Абулфазл ал-Ҳамадонийга (в. 1007) қаратилган, тазъмин усулини кўп қўллаган.
Атҳ-Саъолибий «Ятимат ад-даҳр»да уни замонасининг энг зийрак адибларидан бири деб таърифлаган. Ал-Хоразмий ҳақида ал-Утбий, Ибн ал-Асир, Ибн Халликон каби ўрта аср муаллифлари ёзган, Европа шарқшунослари ҳам ўрганган. У 993-йилда (ҳижрий 383) Нишопурда вафот этган; баъзи инглиз тилидаги маълумотномаларда туғилган йили 934, вафоти 1002 деб кўрсатилади.
Карьера
- Бухорода Сомонийлар саройиСаройда яшаган адиб · Бухоро · 960–974
Ҳаёт йўли
- 935Туғилиши
Хоразмда туғилган (тахминий йил).
- 950-йилларИроқ ва Шом
Юртини тарк этиб, шоирлар ва олимлардан сабоқ олган.
- 944–967Ҳалаб
Амир Сайфуддавла саройида хизмат қилган.
- 960–974Бухоро
Сомонийлар саройида яшаган, вазир ал-Балъамий билан дўстлашган, сўнг алоқаси бузилган.
- X аср охириНишопур
Муқим яшаб, дарс берган; атҳ-Саъолибий билан яқин бўлган.
- 993Вафоти
Нишопурда вафот этган.
Асарлар
- «Рисолалар» (сажъли насрдаги хатлар)
X аср насрининг машҳур ёдгорлиги.
- Арабча шеърий девон
Қасида, ғазал, васф ва ҳажвиялар.