Ahmad as-Sag'oniy

X asrda Bag'dodda ijod qilgan astronom va matematik; astrolyabiyaga sferani yangicha proyeksiyalash usulini yaratgan, Sharaf ad-Davla rasadxonasi a'zosi.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Olim, Matematik, Astronom
Haqiqiy ismi:: Abu Homid Ahmad ibn Muhammad as-Sag'oniy al-Asturlobiy
Taxallusi:: al-Asturlobiy
Vafot etgan sana:: 990
Tug'ilgan joy:: Surxondaryo

Biografiya

Abu Homid Ahmad ibn Muhammad as-Sag'oniy al-Asturlobiy X asrda Bag'dodda ijod qilgan matematik va astronom. «Al-Asturlobiy» («astrolyabiyalar ustasi») laqabi uning kasbini ko'rsatadi: u bu asbobni yasagan va tasvirlagan. «As-Sag'oniy» nisbasi uni Sag'oniyon (Chag'oniyon) bilan bog'laydi — bu tarixiy hudud hozirgi Surxondaryo viloyati hududida joylashgan bo'lib, o'zbek manbalari olimning vatanini Denov atrofida deb ko'rsatadi. Boshqa manbalar, jumladan «Astronomlarning biografik ensiklopediyasi», uning tug'ilgan joyini Marv yaqinidagi Sog'on qishlog'i deb ataydi. Tug'ilgan yili ma'lum emas.

Olimning yoshligi haqida deyarli ma'lumot yo'q. Ilm talabida u o'sha davrning eng yirik ilmiy markazi Bag'dodga borgan va u yerda astronomiya hamda geometriyani chuqur o'rgangan. XIII asr tarixchisi al-Qiftiy uni geometriya va falakiyotni yaxshi bilgan, kuzatuv asboblari yasagan olim deb ta'riflagan; uning shogirdlari bo'lgan.

Asosiy asari — samoviy sferani astrolyabiya tekisligiga proyeksiyalash haqidagi kitob bo'lib, u hukmdor Adud ad-Davla (977–983) uchun yozilgan. O'n ikki bobdan iborat bu asarda muallif o'z usulini bayon etadi: proyeksiya markazi qutbda emas, sfera o'qining boshqa nuqtasida olinadi, shu sababli plastinkada aylana va to'g'ri chiziqlardan tashqari ellips, parabola va giperbola ham hosil bo'ladi. Beruniy as-Sag'oniyni bu proyeksiyaning ixtirochisi deb to'g'ridan-to'g'ri tan olgan.

Unga astrolyabiya plastinkalaridagi soat chiziqlari haqidagi risola (faqat birinchi bobi saqlangan), muntazam yettiburchakni yasash haqidagi risola, osmon jismlarining masofalari va o'lchamlari haqidagi uch qismli asar hamda bir qancha geometrik ishlar ham tegishli. Beruniyning yozishicha, as-Sag'oniy Bag'dodning g'arbiy qismidagi Birkat-Zalzal degan joyda besh daqiqalik bo'linmalarga ajratilgan halqa yordamida ekliptikaning og'ish burchagini va Bag'dod kengligini o'lchagan.

988-yilda u Buvayhiylar hukmdori Sharaf ad-Davla farmoni bilan Bag'dodda saroy bog'i yonida qurilgan rasadxona astronomlari qatorida bo'lgan; Quyoshning Saraton va Mezon burjlariga kirishini kuzatish ikki hujjat bilan tasdiqlangan va as-Sag'oniy ularni imzolagan. U 990-yilda Bag'dodda vafot etgan. Uning o'lchovlariga Beruniy, Ibn Iroq va as-Sijziy tayangan, XX asr tadqiqotchilari — F. Rozental, R. Lorx, Y. Xogendeyk — esa risolalarini qo'lyozmalar asosida o'rgangan.

Karyera

Sharaf ad-Davla rasadxonasi (Bag'dod)
Astronom · 988–…

Hayot yo'li

X asr
Tug'ilishi
Sag'oniyon (Chag'oniyon)da tug'ilgan; aniq yili noma'lum. Ba'zi manbalar tug'ilgan joyini Marv yaqinidagi Sog'on qishlog'i deb ko'rsatadi.
X asr
Bag'dodga ko'chishi
O'sha davrning eng yirik ilmiy markazi Bag'dodga borib, astronomiya va geometriyani o'rgangan, astrolyabiyalar ustasi bo'lgan.
977–983
Sferani proyeksiyalash risolasi
Hukmdor Adud ad-Davla uchun samoviy sferani astrolyabiya tekisligiga maxsus proyeksiyalash haqida asar yozgan.
984–985
Bag'doddagi o'lchovlar
Beruniyning yozishicha, shaharning g'arbiy qismidagi Birkat-Zalzal joyida ekliptikaning og'ish burchagini va Bag'dod kengligini o'lchagan.
988
Sharaf ad-Davla rasadxonasi
Bag'dod rasadxonasi astronomlari safida bo'lgan; Quyoshning Saraton va Mezon burjlariga kirishini kuzatish hujjatlarini imzolagan.
990
Vafoti
Bag'dodda vafot etgan.

Asarlar

«Sferani astrolyabiya tekisligiga proyeksiyalash usuli haqida kitob»
Astrolyabiya risolasi
Adud ad-Davlaga bag'ishlangan o'n ikki bobli asar; plastinkada ellips, parabola va giperbola hosil qiluvchi yangi proyeksiyani bayon etadi.
«Astrolyabiya plastinkalaridagi soatlar haqida risola»
Astrolyabiya risolasi
Soat chiziqlari yoylari haqida; faqat birinchi bobi saqlangan, Y. Xogendeyk tomonidan nashr etilib o'rganilgan.
«Doiraga ichki chizilgan muntazam yettiburchakni yasash haqida risola»
Geometrik risola
Aylanaga ichki chizilgan muntazam yettiburchak tomonini yasash haqida.
«Osmon jismlarining masofalari va hajmlari haqida kitob»
Astronomik asar
Yoritgichlargacha masofa va ularning o'lchamlari haqida uch qismli asar.
«Astronomiya ilmi qoidalari haqida kitob»
Astronomik asar
Beruniy eslatgan asar; unda muallifning Bag'doddagi o'z o'lchovlari bayon etilgan.
«Burchakni uchga bo'lish haqida risola»
Geometrik risola
Burchakni uch teng qismga bo'lishga bag'ishlangan ish.

Meros

Beruniy as-Sag'oniyni astrolyabiya tekisligiga qutbdan tashqari markazli proyeksiyaning ixtirochisi deb bilgan va uning o'lchovlaridan foydalangan; uning ishlariga Ibn Iroq va as-Sijziy tayangan. As-Sag'oniy ilm tarixi haqidagi dastlabki mulohazalarni ham qoldirgan: u «qadimgi» va «zamonaviy» olimlarning yutuqlarini taqqoslagan. Saqlangan risolalari XX asrda nashr etilib o'rganilgan (R. Lorx, Y. Xogendeyk).

Davr: Buvayhiylar davrida Bag'dod, X asr

Bag'doddagi Sharaf ad-Davla rasadxonasida kuzatishlar o'tkaziladi; as-Sag'oniy ular haqidagi hujjatlarni imzolaydi (988)