Аҳмад ас-Сағоний

X асрда Бағдодда ижод қилган астроном ва математик; астролябияга сферани янгича проекциялаш усулини яратган, Шараф ад-Давла расадхонаси аъзоси.

Маълумот:

Фаолият:: Олим, Математик, Астроном
Ҳақиқий исми:: Абу Ҳомид Аҳмад ибн Муҳаммад ас-Сағоний ал-Астурлобий
Тахаллуси:: ал-Астурлобий
Вафот этган сана:: 990
Туғилган жой:: Сурхондарё

Биография

Абу Ҳомид Аҳмад ибн Муҳаммад ас-Сағоний ал-Астурлобий X асрда Бағдодда ижод қилган математик ва астроном. «Ал-Астурлобий» («астролябиялар устаси») лақаби унинг касбини кўрсатади: у бу асбобни ясаган ва тасвирлаган. «Ас-Сағоний» нисбаси уни Сағониён (Чағониён) билан боғлайди — бу тарихий ҳудуд ҳозирги Сурхондарё вилояти ҳудудида жойлашган бўлиб, ўзбек манбалари олимнинг ватанини Денов атрофида деб кўрсатади. Бошқа манбалар, жумладан «Астрономларнинг биографик энсиклопедияси», унинг туғилган жойини Марв яқинидаги Соғон қишлоғи деб атайди. Туғилган йили маълум эмас.

Олимнинг ёшлиги ҳақида деярли маълумот йўқ. Илм талабида у ўша даврнинг энг йирик илмий маркази Бағдодга борган ва у ерда астрономия ҳамда геометрияни чуқур ўрганган. XIII аср тарихчиси ал-Қифтий уни геометрия ва фалакиётни яхши билган, кузатув асбоблари ясаган олим деб таърифлаган; унинг шогирдлари бўлган.

Асосий асари — самовий сферани астролябия текислигига проекциялаш ҳақидаги китоб бўлиб, у ҳукмдор Адуд ад-Давла (977–983) учун ёзилган. Ўн икки бобдан иборат бу асарда муаллиф ўз усулини баён этади: проекция маркази қутбда эмас, сфера ўқининг бошқа нуқтасида олинади, шу сабабли пластинкада айлана ва тўғри чизиқлардан ташқари эллипс, парабола ва гипербола ҳам ҳосил бўлади. Беруний ас-Сағонийни бу проекциянинг ихтирочиси деб тўғридан-тўғри тан олган.

Унга астролябия пластинкаларидаги соат чизиқлари ҳақидаги рисола (фақат биринчи боби сақланган), мунтазам еттибурчакни ясаш ҳақидаги рисола, осмон жисмларининг масофалари ва ўлчамлари ҳақидаги уч қисмли асар ҳамда бир қанча геометрик ишлар ҳам тегишли. Берунийнинг ёзишича, ас-Сағоний Бағдоднинг ғарбий қисмидаги Биркат-Залзал деган жойда беш дақиқалик бўлинмаларга ажратилган ҳалқа ёрдамида эклиптиканинг оғиш бурчагини ва Бағдод кенглигини ўлчаган.

988-йилда у Бувайҳийлар ҳукмдори Шараф ад-Давла фармони билан Бағдодда сарой боғи ёнида қурилган расадхона астрономлари қаторида бўлган; Қуёшнинг Саратон ва Мезон буржларига киришини кузатиш икки ҳужжат билан тасдиқланган ва ас-Сағоний уларни имзолаган. У 990-йилда Бағдодда вафот этган. Унинг ўлчовларига Беруний, Ибн Ироқ ва ас-Сижзий таянган, XX аср тадқиқотчилари — Ф. Розентал, Р. Лорх, Й. Хогендейк — эса рисолаларини қўлёзмалар асосида ўрганган.

Карьера

Шараф ад-Давла расадхонаси (Бағдод)
Астроном · 988–…

Ҳаёт йўли

X аср
Туғилиши
Сағониён (Чағониён)да туғилган; аниқ йили номаълум. Баъзи манбалар туғилган жойини Марв яқинидаги Соғон қишлоғи деб кўрсатади.
X аср
Бағдодга кўчиши
Ўша даврнинг энг йирик илмий маркази Бағдодга бориб, астрономия ва геометрияни ўрганган, астролябиялар устаси бўлган.
977–983
Сферани проекциялаш рисоласи
Ҳукмдор Адуд ад-Давла учун самовий сферани астролябия текислигига махсус проекциялаш ҳақида асар ёзган.
984–985
Бағдоддаги ўлчовлар
Берунийнинг ёзишича, шаҳарнинг ғарбий қисмидаги Биркат-Залзал жойида эклиптиканинг оғиш бурчагини ва Бағдод кенглигини ўлчаган.
988
Шараф ад-Давла расадхонаси
Бағдод расадхонаси астрономлари сафида бўлган; Қуёшнинг Саратон ва Мезон буржларига киришини кузатиш ҳужжатларини имзолаган.
990
Вафоти
Бағдодда вафот этган.

Асарлар

«Сферани астролябия текислигига проекциялаш усули ҳақида китоб»
Астролябия рисоласи
Адуд ад-Давлага бағишланган ўн икки бобли асар; пластинкада эллипс, парабола ва гипербола ҳосил қилувчи янги проекцияни баён этади.
«Астролябия пластинкаларидаги соатлар ҳақида рисола»
Астролябия рисоласи
Соат чизиқлари ёйлари ҳақида; фақат биринчи боби сақланган, Й. Хогендейк томонидан нашр этилиб ўрганилган.
«Доирага ички чизилган мунтазам еттибурчакни ясаш ҳақида рисола»
Геометрик рисола
Айланага ички чизилган мунтазам еттибурчак томонини ясаш ҳақида.
«Осмон жисмларининг масофалари ва ҳажмлари ҳақида китоб»
Астрономик асар
Ёритгичларгача масофа ва уларнинг ўлчамлари ҳақида уч қисмли асар.
«Астрономия илми қоидалари ҳақида китоб»
Астрономик асар
Беруний эслатган асар; унда муаллифнинг Бағдоддаги ўз ўлчовлари баён этилган.
«Бурчакни учга бўлиш ҳақида рисола»
Геометрик рисола
Бурчакни уч тенг қисмга бўлишга бағишланган иш.

Мерос

Беруний ас-Сағонийни астролябия текислигига қутбдан ташқари марказли проекциянинг ихтирочиси деб билган ва унинг ўлчовларидан фойдаланган; унинг ишларига Ибн Ироқ ва ас-Сижзий таянган. Ас-Сағоний илм тарихи ҳақидаги дастлабки мулоҳазаларни ҳам қолдирган: у «қадимги» ва «замонавий» олимларнинг ютуқларини таққослаган. Сақланган рисолалари XX асрда нашр этилиб ўрганилган (Р. Лорх, Й. Хогендейк).

Давр: Бувайҳийлар даврида Бағдод, X аср

Бағдоддаги Шараф ад-Давла расадхонасида кузатишлар ўтказилади; ас-Сағоний улар ҳақидаги ҳужжатларни имзолайди (988)