Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Ahmad as-Saraxsiy

IX asr olimi: al-Kindiyning shogirdi, falsafa, matematika, astronomiya, musiqa va geografiyaga oid asarlar muallifi, xalifa al-Mu'tadadning ustozi va maslahatchisi.

Faoliyat:
Olim, Matematik, Astronom, Faylasuf
Haqiqiy ismi:
Abu-l-Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Marvon as-Saraxsiy
Taxallusi:
Ahmad ibn at-Tayyib
Tug'ilgan:
taxminan 835 — 899
Otasi:
Muhammad

Biografiya

Ahmad ibn Muhammad ibn Marvon as-Saraxsiy (Abu-l-Abbos), Ahmad ibn at-Tayyib nomi bilan ham tanilgan, taxminan 835-yilda Xuroson shaharlaridan biri — Saraxsda tug'ilgan (hozir shahar Eron va Turkmaniston chegarasida joylashgan). «As-Saraxsiy» nisbasi shu shaharga ishora qiladi; olimning hayotining asosiy qismi xalifalik poytaxti Bag'dodda o'tgan.

Uning Bag'dodga qanday kelgani manbalarda aytilmagan, ammo falsafaning «arablar faylasufi» nomi bilan mashhur Ya'qub al-Kindiydan dars olgani ma'lum. Ustoz va shogird 850-yillarda uchrashgan bo'lishi mumkin. As-Saraxsiy falsafa, mantiq, matematika, astronomiya, tabobat, musiqa, adabiyot va geografiya bilan shug'ullangan; geografiya, adabiyot va san'at tarixi masalalarida u ustozidan ba'zi qarashlari bilan farq qilgan.

Xalifa al-Mu'tadid hukmronligi davrida (892–902) u saroyga yaqinlashgan: manbalarga ko'ra, xalifaga yoki uning farzandlariga ustozlik qilgan, so'ng uning suhbatdoshi va maslahatchisiga aylangan, bozorlar nazoratchisi (muhtasib) hamda meros ishlari idorasi boshlig'i lavozimlarini egallagan. Al-Mu'tadid bilan Jazira, Shom va Falastin bo'ylab qilgan safari asosida u sayohat kundaligi yozgan; uning parchalarini keyingi geograf mualliflar saqlab qolgan.

Saroydagi mavqei darbordlarning hasadini uyg'otdi. 896-yilda xalifaning g'azabiga uchrab, mol-mulki musodara qilindi va u qamoqqa tashlandi; 899-yilda, ba'zi manbalarga ko'ra vazir al-Qosim ibn Ubaydulloh sabab bo'lgan holda, qatl etildi. Keyingi mualliflar uni dinga qarshi fikrlar uchun jazolangan, deb yozgan, ammo zamonaviy tadqiqotchi Frans Rozental bu rivoyatlarning ishonchliligiga shubha bildirgan.

As-Saraxsiyning asarlari to'liq holda bizgacha yetib kelmagan; ularning nomlari Ibn an-Nadim, Ibn al-Qiftiy va boshqa o'rta asr mualliflarida saqlangan. Uning hayoti va ilmiy merosiga 1943-yilda Rozental maxsus kitob bag'ishlagan.

Karyera

Asarlar

  • «Arkon al-falsafa»
    Falsafiy asar

    Falsafa asoslari haqidagi risola («Falsafa asoslari»).

  • «Kitob fi ahdos al-javv»
    Tabiiy-ilmiy asar

    Atmosfera hodisalari haqidagi kitob.

  • «Kitob manfa'at al-jibol»
    Tabiiy-ilmiy asar

    Tog'larning foydasi haqidagi kitob.

  • «Kitob al-masolik va-l-mamolik»
    Geografik asar

    Yo'llar va mamlakatlar haqidagi geografik asar.

  • «Al-Madxal ila sina'at an-nujum»
    Astronomik asar

    Astronomiyaga kirish.

  • «Kitob al-aritmatiqo fi-l-a'dod»
    Matematik asar

    Arifmetika bo'yicha kitob; shuningdek u Nikomaxning «Arifmetikaga kirish» asarining arabcha tarjimasini qayta ko'rib chiqqan.

  • «Kitob al-musiqo al-kabir»
    Musiqa asari

    Musiqa haqidagi yirik asar.

  • «Al-Madxal ila sina'at at-tibb»
    Tibbiy asar

    Tabobatga kirish.

Hayot yo'li

  1. taxminan 835
    Tug'ilishi

    Xurosonning Saraxs shahrida tug'ilgan.

  2. 850-yillar
    Al-Kindiyning shogirdi

    Bag'dodda faylasuf Ya'qub al-Kindiydan dars olgan.

  3. taxminan 884
    Safar kundaligi

    Al-Mu'tadid bilan Jazira, Shom va Falastin bo'ylab safarda bo'lib, sayohat kundaligini yozgan.

  4. 892
    Al-Mu'tadid saroyida

    Al-Mu'tadid xalifa bo'lgach, uning ustozi va maslahatchisi sifatida saroyda yuqori mavqega erishgan.

  5. 896
    Xalifa g'azabi

    Xalifaning ishonchini yo'qotgan, mol-mulki musodara qilingan va qamoqqa olingan.

  6. 899
    Qatl etilishi

    Qatl etilgan; keyingi mualliflar buni dinga qarshi fikrlar bilan bog'lagan, ammo bu rivoyatlarga zamonaviy tadqiqotchilar shubha bilan qaraydi.

  7. 1943
    Rozental tadqiqoti

    Frans Rozental olimning hayoti va merosiga bag'ishlangan maxsus kitobni nashr etgan.

Meros

As-Saraxsiy al-Kindiyning bevosita shogirdlaridan biri va arab tilida yunon falsafasi hamda fanini o'zlashtirgan ilk avlod vakillaridan edi. Uning asarlari to'liq saqlanmagan, ammo nomlari va parchalari falsafa, matematika, musiqa va geografiya fanlarining IX asrdagi holatini ko'rsatadi. Ba'zi tadqiqotchilar uni Nikomax arifmetikasining arabcha tahrirchisi va «Ixvon as-safo» risolalarining muallifi deb hisoblaydi, biroq bu fikr bahsli.

Davr: Abbosiylar xalifaligi, IX asr
  • Al-Mu'tadid xalifalik taxtiga o'tirdi (892)
  • As-Saraxsiy qamoqqa olindi (896)
  • As-Saraxsiy qatl etildi (899)
  • Rozentalning as-Saraxsiy haqidagi kitobi nashr etildi (1943)
Ahmad as-Saraxsiy (taxminan 835–899) — Olim | Shaxs.uz