Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Тузатиш таклиф қилиш

Аҳмад ас-Сарахсий

IX аср олими: ал-Киндийнинг шогирди, фалсафа, математика, астрономия, мусиқа ва географияга оид асарлар муаллифи, халифа ал-Муътададнинг устози ва маслаҳатчиси.

Фаолият:
Олим, Математик, Астроном, Файласуф
Ҳақиқий исми:
Абу-л-Аббос Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Марвон ас-Сарахсий
Тахаллуси:
Аҳмад ибн ат-Таййиб
Туғилган:
тахминан 835 — 899
Отаси:
Муҳаммад

Биография

Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Марвон ас-Сарахсий (Абу-л-Аббос), Аҳмад ибн ат-Таййиб номи билан ҳам танилган, тахминан 835-йилда Хуросон шаҳарларидан бири — Сарахсда туғилган (ҳозир шаҳар Эрон ва Туркманистон чегарасида жойлашган). «Ас-Сарахсий» нисбаси шу шаҳарга ишора қилади; олимнинг ҳаётининг асосий қисми халифалик пойтахти Бағдодда ўтган.

Унинг Бағдодга қандай келгани манбаларда айтилмаган, аммо фалсафанинг «араблар файласуфи» номи билан машҳур Яъқуб ал-Киндийдан дарс олгани маълум. Устоз ва шогирд 850-йилларда учрашган бўлиши мумкин. Ас-Сарахсий фалсафа, мантиқ, математика, астрономия, табобат, мусиқа, адабиёт ва география билан шуғулланган; география, адабиёт ва санъат тарихи масалаларида у устозидан баъзи қарашлари билан фарқ қилган.

Халифа ал-Муътадид ҳукмронлиги даврида (892–902) у саройга яқинлашган: манбаларга кўра, халифага ёки унинг фарзандларига устозлик қилган, сўнг унинг суҳбатдоши ва маслаҳатчисига айланган, бозорлар назоратчиси (муҳтасиб) ҳамда мерос ишлари идораси бошлиғи лавозимларини эгаллаган. Ал-Муътадид билан Жазира, Шом ва Фаластин бўйлаб қилган сафари асосида у саёҳат кундалиги ёзган; унинг парчаларини кейинги географ муаллифлар сақлаб қолган.

Саройдаги мавқеи дарбордларнинг ҳасадини уйғотди. 896-йилда халифанинг ғазабига учраб, мол-мулки мусодара қилинди ва у қамоққа ташланди; 899-йилда, баъзи манбаларга кўра вазир ал-Қосим ибн Убайдуллоҳ сабаб бўлган ҳолда, қатл этилди. Кейинги муаллифлар уни динга қарши фикрлар учун жазоланган, деб ёзган, аммо замонавий тадқиқотчи Франс Розентал бу ривоятларнинг ишончлилигига шубҳа билдирган.

Ас-Сарахсийнинг асарлари тўлиқ ҳолда бизгача етиб келмаган; уларнинг номлари Ибн ан-Надим, Ибн ал-Қифтий ва бошқа ўрта аср муаллифларида сақланган. Унинг ҳаёти ва илмий меросига 1943-йилда Розентал махсус китоб бағишлаган.

Карьера

Асарлар

  • «Аркон ал-фалсафа»
    Фалсафий асар

    Фалсафа асослари ҳақидаги рисола («Фалсафа асослари»).

  • «Китоб фи аҳдос ал-жавв»
    Табиий-илмий асар

    Атмосфера ҳодисалари ҳақидаги китоб.

  • «Китоб манфаъат ал-жибол»
    Табиий-илмий асар

    Тоғларнинг фойдаси ҳақидаги китоб.

  • «Китоб ал-масолик ва-л-мамолик»
    Географик асар

    Йўллар ва мамлакатлар ҳақидаги географик асар.

  • «Ал-Мадхал ила синаъат ан-нужум»
    Астрономик асар

    Астрономияга кириш.

  • «Китоб ал-аритматиқо фи-л-аъдод»
    Математик асар

    Арифметика бўйича китоб; шунингдек у Никомахнинг «Арифметикага кириш» асарининг арабча таржимасини қайта кўриб чиққан.

  • «Китоб ал-мусиқо ал-кабир»
    Мусиқа асари

    Мусиқа ҳақидаги йирик асар.

  • «Ал-Мадхал ила синаъат ат-тибб»
    Тиббий асар

    Табобатга кириш.

Ҳаёт йўли

  1. тахминан 835
    Туғилиши

    Хуросоннинг Сарахс шаҳрида туғилган.

  2. 850-йиллар
    Ал-Киндийнинг шогирди

    Бағдодда файласуф Яъқуб ал-Киндийдан дарс олган.

  3. тахминан 884
    Сафар кундалиги

    Ал-Муътадид билан Жазира, Шом ва Фаластин бўйлаб сафарда бўлиб, саёҳат кундалигини ёзган.

  4. 892
    Ал-Муътадид саройида

    Ал-Муътадид халифа бўлгач, унинг устози ва маслаҳатчиси сифатида саройда юқори мавқега эришган.

  5. 896
    Халифа ғазаби

    Халифанинг ишончини йўқотган, мол-мулки мусодара қилинган ва қамоққа олинган.

  6. 899
    Қатл этилиши

    Қатл этилган; кейинги муаллифлар буни динга қарши фикрлар билан боғлаган, аммо бу ривоятларга замонавий тадқиқотчилар шубҳа билан қарайди.

  7. 1943
    Розентал тадқиқоти

    Франс Розентал олимнинг ҳаёти ва меросига бағишланган махсус китобни нашр этган.

Мерос

Ас-Сарахсий ал-Киндийнинг бевосита шогирдларидан бири ва араб тилида юнон фалсафаси ҳамда фанини ўзлаштирган илк авлод вакилларидан эди. Унинг асарлари тўлиқ сақланмаган, аммо номлари ва парчалари фалсафа, математика, мусиқа ва география фанларининг IX асрдаги ҳолатини кўрсатади. Баъзи тадқиқотчилар уни Никомах арифметикасининг арабча таҳрирчиси ва «Ихвон ас-сафо» рисолаларининг муаллифи деб ҳисоблайди, бироқ бу фикр баҳсли.

Давр: Аббосийлар халифалиги, IX аср
  • Ал-Муътадид халифалик тахтига ўтирди (892)
  • Ас-Сарахсий қамоққа олинди (896)
  • Ас-Сарахсий қатл этилди (899)
  • Розенталнинг ас-Сарахсий ҳақидаги китоби нашр этилди (1943)