Al-Xorazmiy
Matematik, astronom va geograf, algebrani mustaqil fan sifatida asoslagan va o'nlik sanoq tizimini islom dunyosiga tanitgan olim.
Biografiya
Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 783-yilda Amudaryoning quyi oqimidagi tarixiy Xorazm vohasida — hozirgi O'zbekiston va Turkmaniston hududida tug'ilgan. Dastlabki ta'limni Movarounnahr va Xorazm olimlaridan olgan; yoshligi haqida aniq ma'lumotlar saqlanmagan.
810-yillarda Abbosiylar xalifaligining poytaxti Bag'dodga ko'chib o'tgan va u yerda xalifa al-Ma'mun tomonidan yunon, hind va fors ilmiy merosini tarjima qilish va rivojlantirish uchun tashkil etilgan «Bayt al-Hikma» («Donishmandlik uyi»)ning yetakchi olimlaridan biriga aylangan.
Uning «Al-jabr va-l-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob» asari algebrani mustaqil fan sifatida shakllantirdi; kitobning lotinlashtirilgan nomi — «algebra» — butun matematik fanga nom berdi.
Boshqa asari — «Hind hisobi haqida kitob» — islom dunyosini, keyinchalik esa o'rta asr Yevropasini o'nlik pozitsion sanoq tizimi va nol raqami bilan tanishtirdi; olimning lotinlashtirilgan ismi — Algoritmi — «algoritm» so'ziga asos bo'ldi.
Al-Xorazmiy shuningdek «Ziji as-Sindhind» astronomik jadvallarini va Ptolemeyning geografik koordinatalarini aniqlashtirgan «Kitob surat al-arz» («Yer surati kitobi») geografiya asarini yaratgan. Taxminan 850-yilda, ehtimol Bag'dodda vafot etgan.
Karyera
- Bag'dodda Bayt al-Hikma (Donishmandlik uyi)Olim · 813–…
Asarlari
- «Al-jabr va-l-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob»Matematik asar
Algebrani mustaqil fan sifatida asoslab berdi; asarning lotinlashtirilgan nomi «algebra» faniga nom berdi.
- «Hind hisobi haqida kitob»Matematik asar
Islom dunyosini, keyinroq esa o'rta asr Yevropasini o'nlik pozitsion sanoq tizimi bilan tanishtirdi; muallif ismining lotinlashtirilgan shakli «algoritm» so'ziga asos bo'ldi.
- «Ziji as-Sindhind»Astronomik asar
Hind va yunon manbalari asosida tuzilgan, yoritgichlar holatini hisoblash uchun astronomik jadvallar to'plami.
- «Kitob surat al-arz» («Yer surati kitobi»)Geografik asar
Ptolemeyning geografik koordinatalarini aniqlashtirgan, islom dunyosidagi matematik geografiyaga oid dastlabki asarlardan biri.
Hayot yo'li
- 783Tug'ilishi
Xorazmda — Amudaryoning quyi oqimidagi vohada tug'ilgan; bolaligi va oilasi haqida aniq ma'lumotlar saqlanmagan.
- 813Bag'dodga ko'chishi
Xalifa al-Ma'mun taxtga chiqqach, Abbosiylar xalifaligi poytaxtiga ko'chib o'tgan va «Donishmandlik uyi» (Bayt al-Hikma) olimlari safiga qo'shilgan.
- 820«Al-jabr»
Al-Ma'munga bag'ishlangan «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr va-l-muqobala» asarini yakunlab, algebrani mustaqil fan sifatida shakllantirgan.
- 825«Hind hisobi haqida kitob»
Islom dunyosini Hindistondan kelib chiqqan o'nlik pozitsion sanoq tizimi va nol raqami bilan tanishtirgan asarini yozgan.
- 828«Ziji as-Sindhind»
Hind va yunon manbalari asosida astronomik jadvallar to'plamini tuzgan — arab tilidagi shu turdagi ilk asarlardan biri.
- 830«Yer surati kitobi»
Al-Ma'mun tashkil etgan xaritachilik loyihasida ishtirok etib, Ptolemeyning geografik koordinatalarini aniqlashtirgan asarini yozgan.
- 833Yangi xalifalar davrida xizmat
Al-Ma'mun vafotidan so'ng «Donishmandlik uyi»da uning vorislari al-Mu'tasim va al-Vosiq davrida ishini davom ettirgan.
- 850Vafoti
Taxminan Bag'dodda vafot etgan; o'limining aniq holatlari noma'lum.
Meros
Al-Xorazmiyning algebra bo'yicha asari lotincha nomi butun matematik fanga o'z nomini bergan, uning ismining lotinlashtirilgan shakli — Algoritmi — esa «algoritm» so'zining asosini tashkil etgan. U joriy etgan o'nlik pozitsion sanoq tizimi va nol raqami arab va lotin tarjimalari orqali Yevropaga yetib borib, zamonaviy matematika va hisoblash texnikasining asosiga aylangan. Olim nomi bilan Oyda krater va 11156 Al-Khwarizmi kichik sayyorasi (asteroid) atalgan.
Davr: Bag'dod xalifaligida «Donishmandlik uyi» ilm-fani gullab-yashnagan davr, VIII–IX asrlar- «Al-jabr» Robert Chesterskiy tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan — shunday qilib Yevropa faniga «algebra» so'zi kirib kelgan (1145)
- Al-Xorazmiy tavalludining 1200 yilligi nishonlangan (1983)