Ал-Хоразмий
Математик, астроном ва географ, алгебрани мустақил фан сифатида асослаган ва ўнлик саноқ тизимини ислом дунёсига танитган олим.
Биография
Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий тахминан 783-йилда Амударёнинг қуйи оқимидаги тарихий Хоразм воҳасида — ҳозирги Ўзбекистон ва Туркманистон ҳудудида туғилган. Дастлабки таълимни Мовароуннаҳр ва Хоразм олимларидан олган; ёшлиги ҳақида аниқ маълумотлар сақланмаган.
810-йилларда Аббосийлар халифалигининг пойтахти Бағдодга кўчиб ўтган ва у ерда халифа ал-Маъмун томонидан юнон, ҳинд ва форс илмий меросини таржима қилиш ва ривожлантириш учун ташкил этилган «Байт ал-Ҳикма» («Донишмандлик уйи»)нинг етакчи олимларидан бирига айланган.
Унинг «Ал-жабр ва-л-муқобала ҳисоби ҳақида қисқача китоб» асари алгебрани мустақил фан сифатида шакллантирди; китобнинг лотинлаштирилган номи — «алгебра» — бутун математик фанга ном берди.
Бошқа асари — «Ҳинд ҳисоби ҳақида китоб» — ислом дунёсини, кейинчалик эса ўрта аср Европасини ўнлик позицион саноқ тизими ва нол рақами билан таништирди; олимнинг лотинлаштирилган исми — Алгоритми — «алгоритм» сўзига асос бўлди.
Ал-Хоразмий шунингдек «Зижи ас-Синдҳинд» астрономик жадвалларини ва Птолемейнинг географик координаталарини аниқлаштирган «Китоб сурат ал-арз» («Ер сурати китоби») география асарини яратган. Тахминан 850-йилда, эҳтимол Бағдодда вафот этган.
Карьера
- Бағдодда Байт ал-Ҳикма (Донишмандлик уйи)Олим · 813–…
Асарлари
- «Ал-жабр ва-л-муқобала ҳисоби ҳақида қисқача китоб»Математик асар
Алгебрани мустақил фан сифатида асослаб берди; асарнинг лотинлаштирилган номи «алгебра» фанига ном берди.
- «Ҳинд ҳисоби ҳақида китоб»Математик асар
Ислом дунёсини, кейинроқ эса ўрта аср Европасини ўнлик позицион саноқ тизими билан таништирди; муаллиф исмининг лотинлаштирилган шакли «алгоритм» сўзига асос бўлди.
- «Зижи ас-Синдҳинд»Астрономик асар
Ҳинд ва юнон манбалари асосида тузилган, ёритгичлар ҳолатини ҳисоблаш учун астрономик жадваллар тўплами.
- «Китоб сурат ал-арз» («Ер сурати китоби»)Географик асар
Птолемейнинг географик координаталарини аниқлаштирган, ислом дунёсидаги математик географияга оид дастлабки асарлардан бири.
Ҳаёт йўли
- 783Туғилиши
Хоразмда — Амударёнинг қуйи оқимидаги воҳада туғилган; болалиги ва оиласи ҳақида аниқ маълумотлар сақланмаган.
- 813Бағдодга кўчиши
Халифа ал-Маъмун тахтга чиққач, Аббосийлар халифалиги пойтахтига кўчиб ўтган ва «Донишмандлик уйи» (Байт ал-Ҳикма) олимлари сафига қўшилган.
- 820«Ал-жабр»
Ал-Маъмунга бағишланган «Ал-китоб ал-мухтасар фи ҳисоб ал-жабр ва-л-муқобала» асарини якунлаб, алгебрани мустақил фан сифатида шакллантирган.
- 825«Ҳинд ҳисоби ҳақида китоб»
Ислом дунёсини Ҳиндистондан келиб чиққан ўнлик позицион саноқ тизими ва нол рақами билан таништирган асарини ёзган.
- 828«Зижи ас-Синдҳинд»
Ҳинд ва юнон манбалари асосида астрономик жадваллар тўпламини тузган — араб тилидаги шу турдаги илк асарлардан бири.
- 830«Ер сурати китоби»
Ал-Маъмун ташкил этган харитачилик лойиҳасида иштирок этиб, Птолемейнинг географик координаталарини аниқлаштирган асарини ёзган.
- 833Янги халифалар даврида хизмат
Ал-Маъмун вафотидан сўнг «Донишмандлик уйи»да унинг ворислари ал-Муътасим ва ал-Восиқ даврида ишини давом эттирган.
- 850Вафоти
Тахминан Бағдодда вафот этган; ўлимининг аниқ ҳолатлари номаълум.
Мерос
Ал-Хоразмийнинг алгебра бўйича асари лотинча номи бутун математик фанга ўз номини берган, унинг исмининг лотинлаштирилган шакли — Алгоритми — эса «алгоритм» сўзининг асосини ташкил этган. У жорий этган ўнлик позицион саноқ тизими ва нол рақами араб ва лотин таржималари орқали Европага етиб бориб, замонавий математика ва ҳисоблаш техникасининг асосига айланган. Олим номи билан Ойда кратер ва 11156 Ал-Khwarizmi кичик сайёраси (астероид) аталган.
Давр: Бағдод халифалигида «Донишмандлик уйи» илм-фани гуллаб-яшнаган давр, VIII–IX асрлар- «Ал-жабр» Роберт Честерский томонидан лотин тилига таржима қилинган — шундай қилиб Европа фанига «алгебра» сўзи кириб келган (1145)
- Ал-Хоразмий таваллудининг 1200 йиллиги нишонланган (1983)