Al-Xorazmiy al-Qosiy
XI asrda yashagan xorazmlik kimyogar va alkimyogar, metallar bilan ishlashning amaliy usullari bayon etilgan «Ayn as-san'a va avn as-sana'a» asari muallifi.
- Faoliyat:
- Olim, Kimyogar
- Haqiqiy ismi:
- Abul Hakim Muhammad ibn Abdulmalik al-Xorazmiy al-Qosiy
- Tug'ilgan joy:
- Beruniy tumani, Qoraqalpog'iston
Biografiya
Abul Hakim Muhammad ibn Abdulmalik al-Xorazmiy al-Qosiy XI asrda yashagan kimyogar va alkimyogar. Nisbasi uning Xorazmning qadimgi poytaxti Kat (Qos)dan kelib chiqqanini ko'rsatadi; bu shahar o'rnida hozir Qoraqalpog'istondagi Beruniy shahri joylashgan. Uni IX asrda yashagan matematik Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy bilan adashtirmaslik kerak: ularni faqat Xorazmga nisbat birlashtiradi.
Uning hayoti haqida ma'lumotlar juda kam saqlangan; tug'ilgan va vafot etgan yillari noma'lum. Ma'lumotnomalarda faoliyatining gullagan davri taxminan 1034-yilga to'g'ri keladi, deyiladi; shuningdek, u ko'p yillarini Iroqda — Bag'dod va uning atrofida o'tkazgani, ehtimol umrining oxirigacha o'sha yerda qolgani aytiladi.
Bizgacha uning bitta asari — alkimyoga oid «Ayn as-san'a va avn as-sana'a» («San'atning mohiyati va ustalarga yordam») risolasi yetib kelgan. Tadqiqotchilarning tavsifiga ko'ra, u kirish va yetti bobdan iborat: dastlabki boblarda moddalar va asboblar haqida so'z yuritiladi, so'ng o'sha davr alkimyogarlari «qizil» va «oq» hosil qilish, ya'ni oltin va kumush olish deb atagan amallar bayon etiladi.
Asosiy, yettinchi bob o'sha zamonning asosiy reaksiyalarini soddalashtirilgan usullarda o'tkazishga bag'ishlangan. Bayonda moddalarning nisbatlari ko'rsatilgan, barcha amallar qizdirish bilan bajariladi. Muallif davrning kimyo nazariyasi bilan tanish o'quvchi uchun yozadi va faqat kitoblarga emas, balki o'z tajribalariga ham tayanadi.
Asarlar
- «Ayn as-san'a va avn as-sana'a» («San'atning mohiyati va ustalarga yordam»)Alkimyoga oid risola
Kirish va yetti bob: moddalar va asboblar, so'ng «qizil» va «oq» (oltin va kumush) deb atalgan amallar; asosiy bobda moddalar nisbati ko'rsatilgan asosiy reaksiyalarning soddalashtirilgan usullari bayon etilgan.