Ал-Хоразмий ал-Қосий
XI асрда яшаган хоразмлик кимёгар ва алкимёгар, металлар билан ишлашнинг амалий усуллари баён этилган «Айн ас-санъа ва авн ас-санаъа» асари муаллифи.
- Фаолият:
- Олим, Кимёгар
- Ҳақиқий исми:
- Абул Ҳаким Муҳаммад ибн Абдулмалик ал-Хоразмий ал-Қосий
- Туғилган жой:
- Беруний тумани, Қорақалпоғистон
Биография
Абул Ҳаким Муҳаммад ибн Абдулмалик ал-Хоразмий ал-Қосий XI асрда яшаган кимёгар ва алкимёгар. Нисбаси унинг Хоразмнинг қадимги пойтахти Кат (Қос)дан келиб чиққанини кўрсатади; бу шаҳар ўрнида ҳозир Қорақалпоғистондаги Беруний шаҳри жойлашган. Уни IX асрда яшаган математик Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий билан адаштирмаслик керак: уларни фақат Хоразмга нисбат бирлаштиради.
Унинг ҳаёти ҳақида маълумотлар жуда кам сақланган; туғилган ва вафот этган йиллари номаълум. Маълумотномаларда фаолиятининг гуллаган даври тахминан 1034-йилга тўғри келади, дейилади; шунингдек, у кўп йилларини Ироқда — Бағдод ва унинг атрофида ўтказгани, эҳтимол умрининг охиригача ўша ерда қолгани айтилади.
Бизгача унинг битта асари — алкимёга оид «Айн ас-санъа ва авн ас-санаъа» («Санъатнинг моҳияти ва усталарга ёрдам») рисоласи етиб келган. Тадқиқотчиларнинг тавсифига кўра, у кириш ва етти бобдан иборат: дастлабки бобларда моддалар ва асбоблар ҳақида сўз юритилади, сўнг ўша давр алкимёгарлари «қизил» ва «оқ» ҳосил қилиш, яъни олтин ва кумуш олиш деб атаган амаллар баён этилади.
Асосий, еттинчи боб ўша замоннинг асосий реакцияларини соддалаштирилган усулларда ўтказишга бағишланган. Баёнда моддаларнинг нисбатлари кўрсатилган, барча амаллар қиздириш билан бажарилади. Муаллиф даврнинг кимё назарияси билан таниш ўқувчи учун ёзади ва фақат китобларга эмас, балки ўз тажрибаларига ҳам таянади.
Асарлар
- «Айн ас-санъа ва авн ас-санаъа» («Санъатнинг моҳияти ва усталарга ёрдам»)Алкимёга оид рисола
Кириш ва етти боб: моддалар ва асбоблар, сўнг «қизил» ва «оқ» (олтин ва кумуш) деб аталган амаллар; асосий бобда моддалар нисбати кўрсатилган асосий реакцияларнинг соддалаштирилган усуллари баён этилган.