Arslonxon Muhammad

Muhammad ibn Sulaymon Qoraxoniylar sulolasining g'arbiy tarmog'idan chiqqan. Otasi Sulaymon ibn Dovud G'arbiy Qoraxoniylar davlati asoschisi Ibrohim Tamg'achxonning nabirasi bo'lgan, onasi esa saljuqiy sulton Barkiyaruqning singlisi edi. Shu tufayli Muhammad saljuqiy Sanjarning jiyani hisoblangan; keyinroq uning qizlaridan biri Sanjarga turmushga chiqqan.

1102-yilda Sanjar Xurosonga da'vo qilgan qoraxoniy Qodirxon Jabroil ibn Umarni mag'lub etib, qatl qildi va Samarqand taxtiga Muhammadni Arslonxon unvoni bilan o'tqazdi. Dastlabki yillarda uni Umarxon vaqtincha chetlatgan, taxt qaytarilgach, Sagun-bek nomi bilan mashhur Hasan ibn Ali unga qarshi chiqqan; bu kurash 1109-yilda Naxshab jangida Sanjar qo'shini g'alabasi bilan tugagan. Hokimiyati Sanjarning homiyligiga tayangan, shu sababli ba'zi tangalarda saljuqiy hukmdorning nomi ham bitilgan.

Arslonxon 12 mingga yaqin kishilik shaxsiy qo'shin saqlagan va musulmon bo'lmagan turkiy qabilalarga qarshi yurishlar qilgan, shuning uchun g'oziy laqabini olgan. V. V. Bartold bu yurishlarning bir qismi qipchoqlarga qarshi bo'lgan deb taxmin qilgan. Tangalar Farg'ona uning davlati tarkibida bo'lganini ko'rsatadi: bu yerni o'g'li Ahmad boshqargan.

Hukmronligining eng yirik izi — Buxoroda. U vayrona holdagi arkni tikladi, shaharning mudofaa devorlarini mustahkamladi, Darvozacha mahallasidagi saroyni keyinroq faqihlar madrasasiga aylantirib, vaqf bilan ta'minladi. Hijriy 513 (1119/1120) yilda hayit namozgohini shaharga yaqinlashtirib, Shamsobod o'rnida qurdi. Jome masjidini qal'adan uzoqroqqa ko'chirdi; birinchi minora masjid ustiga qulagach, mustahkamroq minorani o'z hisobidan qurdirdi. Masjid 1121/1122-yilda, hozirgi Kalon minorasi 1127-yilda tugallangan. Shuningdek u Poykandni tiklashga urindi, Sharg bilan Eskijkat o'rtasidagi ko'prikni pishiq g'ishtdan qayta qurdi.

Hukmronligining oxirida Arslonxon falaj bo'lib qoldi. Noibi bo'lgan o'g'li Nasr fitna natijasida o'ldirildi, Turkistondan chaqirilgan Ahmad esa hokimiyatda otasiga sherik bo'ldi. Arslonxon Sanjardan yordam so'ragan bo'lsa-da, Sanjar yurishini to'xtatmay, 1130-yilda Samarqandni egalladi va Arslonxonni Balxga jo'natdi. Uning o'limi manbalarda 1130, 1131 yoki 1132-yilga qo'yiladi; Marvda dafn etilgan, deb hisoblanadi.

Samarqand taxtini avval uning ukasi Ibrohim ibn Sulaymon vaqtincha egalladi, so'ng o'g'li Mahmud xoqon bo'ldi. Mahmud 1141-yilgi Qatvon jangigacha G'arbiy Qoraxoniylarni boshqardi.