Арслонхон Муҳаммад

Қорахонийлар сулоласидан Самарқанд ҳукмдори (1102–1130), салжуқий Санжарнинг жияни; Бухорода Калон масжиди ва минорасини қурдирган.

Маълумот:

Фаолият:: Тарихий шахс, Сиёсатчи
Ҳақиқий исми:: Муҳаммад ибн Сулаймон
Тахаллуси:: Арслонхон
Вафот этган сана:: тахминан 1130
Отаси:: Сулаймон ибн Довуд
Фарзандлар:: Наср, Аҳмад, Маҳмуд, Иброҳим

Биография

Муҳаммад ибн Сулаймон Қорахонийлар сулоласининг ғарбий тармоғидан чиққан. Отаси Сулаймон ибн Довуд Ғарбий Қорахонийлар давлати асосчиси Иброҳим Тамғачхоннинг набираси бўлган, онаси эса салжуқий султон Баркияруқнинг синглиси эди. Шу туфайли Муҳаммад салжуқий Санжарнинг жияни ҳисобланган; кейинроқ унинг қизларидан бири Санжарга турмушга чиққан.

1102-йилда Санжар Хуросонга даъво қилган қорахоний Қодирхон Жаброил ибн Умарни мағлуб этиб, қатл қилди ва Самарқанд тахтига Муҳаммадни Арслонхон унвони билан ўтқазди. Дастлабки йилларда уни Умархон вақтинча четлатган, тахт қайтарилгач, Сагун-бек номи билан машҳур Ҳасан ибн Али унга қарши чиққан; бу кураш 1109-йилда Нахшаб жангида Санжар қўшини ғалабаси билан тугаган. Ҳокимияти Санжарнинг ҳомийлигига таянган, шу сабабли баъзи тангаларда салжуқий ҳукмдорнинг номи ҳам битилган.

Арслонхон 12 мингга яқин кишилик шахсий қўшин сақлаган ва мусулмон бўлмаган туркий қабилаларга қарши юришлар қилган, шунинг учун ғозий лақабини олган. В. В. Бартолд бу юришларнинг бир қисми қипчоқларга қарши бўлган деб тахмин қилган. Тангалар Фарғона унинг давлати таркибида бўлганини кўрсатади: бу ерни ўғли Аҳмад бошқарган.

Ҳукмронлигининг энг йирик изи — Бухорода. У вайрона ҳолдаги аркни тиклади, шаҳарнинг мудофаа деворларини мустаҳкамлади, Дарвозача маҳалласидаги саройни кейинроқ фақиҳлар мадрасасига айлантириб, вақф билан таъминлади. Ҳижрий 513 (1119/1120) йилда ҳайит намозгоҳини шаҳарга яқинлаштириб, Шамсобод ўрнида қурди. Жоме масжидини қалъадан узоқроққа кўчирди; биринчи минора масжид устига қулагач, мустаҳкамроқ минорани ўз ҳисобидан қурдирди. Масжид 1121/1122-йилда, ҳозирги Калон минораси 1127-йилда тугалланган. Шунингдек у Пойкандни тиклашга уринди, Шарг билан Эскижкат ўртасидаги кўприкни пишиқ ғиштдан қайта қурди.

Ҳукмронлигининг охирида Арслонхон фалаж бўлиб қолди. Ноиби бўлган ўғли Наср фитна натижасида ўлдирилди, Туркистондан чақирилган Аҳмад эса ҳокимиятда отасига шерик бўлди. Арслонхон Санжардан ёрдам сўраган бўлса-да, Санжар юришини тўхтатмай, 1130-йилда Самарқандни эгаллади ва Арслонхонни Балхга жўнатди. Унинг ўлими манбаларда 1130, 1131 ёки 1132-йилга қўйилади; Марвда дафн этилган, деб ҳисобланади.

Самарқанд тахтини аввал унинг укаси Иброҳим ибн Сулаймон вақтинча эгаллади, сўнг ўғли Маҳмуд хоқон бўлди. Маҳмуд 1141-йилги Қатвон жангигача Ғарбий Қорахонийларни бошқарди.

Карьера

Ғарбий Қорахонийлар хоқонлиги (Самарқанд)
Ҳукмдор (хоқон) · Самарқанд · 1102–1130
Бу лавозимда бўлганлар →

Ҳаёт йўли

1102
Самарқанд тахтига ўтириши
Санжар Қодирхон Жаброилни енгиб, Муҳаммадни Арслонхон унвони билан Самарқанд ҳукмдори қилди.
1109
Нахшаб жанги
Санжар қўшини Арслонхонга қарши чиққан Ҳасан ибн Алини мағлуб этди.
1113/1114
Санжар билан зиддият
Санжарга Арслонхон буйруқларни бажармаётгани ҳақида шикоят тушди; султон юриш қилди, аммо амир Комач воситачилигида низо ҳал бўлди.
1119/1120
Бухоро намозгоҳи
Ҳайит намозгоҳини шаҳарга яқинлаштириб, Шамсобод ўрнида қурди.
1121/1122
Бухоро жоме масжиди
Қалъадан узоққа кўчирилган жоме масжиди қурилиши тугади.
1127
Калон минораси
Бухорода ҳозиргача сақланган Калон минораси қуриб битказилди.
1129–1130
Аҳмаднинг шериклиги
Фалаж бўлиб қолган хон ёнида ўғли Аҳмад ҳокимиятга шерик бўлди; Самарқанд пулларида фақат унинг номи битилган.
1130
Самарқанднинг Санжар қўлига ўтиши
Санжар Самарқандни эгаллади, Арслонхон Балхга жўнатилди.
1130–1132
Вафоти
Ўлими манбаларда 1130, 1131 ёки 1132-йилга қўйилади; Марвда дафн этилган, деб ҳисобланади.

Мерос

Арслонхон Муҳаммад узоқ ҳукмронлиги давомида Бухорода катта қурилиш олиб борди: арк ва мудофаа деворлари, жоме масжиди, намозгоҳ, мадраса ва ҳозиргача сақланган Калон минораси шулар жумласидандир. Унинг даврида Ғарбий Қорахонийлар салжуқийларга қарам бўлган, шунга қарамай Фарғона уларнинг қўлида қолган.

Давр: XII аср бошлари, Мовароуннаҳрда Қорахонийлар ва салжуқийлар даври

Нахшаб жанги (1109)
Калон минорасининг қурилиши тугаши (1127)
Санжарнинг Самарқандни эгаллаши (1130)
Қатвон жанги (1141)