Ayimxon Shamuratova

Ayimxon Turimbet qizi Shamuratova 1917-yilda Qoraqalpog'istonda, kambag'al dehqon oilasida tug'ilgan. Tug'ilgan sanasi manbalarda turlicha ko'rsatiladi (10-iyun, 5-iyun yoki 10-oktabr), tug'ilgan joyi ko'pincha Qanliko'l qishlog'i deb aytiladi, ba'zi manbalarda esa Qo'ng'irot. Bolaligidan qoraqalpoq xalq qo'shiqlarini kuylagan, 1932-yildan Qo'ng'irot, so'ngra To'rtko'l truppalarida chiqish qila boshlagan; qoraqalpoq teatrining asoschilaridan biri Abdiraxman O'tepovning taklifi bilan sahnaga chiqqan va Abdiraxman O'tepov hamda Sayfulg'abit Mojitov yozgan bir pardali pesalarda debyut qilgan.

1934-yildan Nukusdagi Qoraqalpoq musiqali drama va komediya teatrida (K. S. Stanislavskiy nomidagi, hozirgi Berdaq nomidagi) ishlagan: 1934–1939, 1949–1951 va 1955–1988-yillarda teatr aktrisasi, 1939–1949 va 1951–1955-yillarda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq filarmoniyasi va radio solistkasi bo'lgan. Ensiklopedik manbalarga ko'ra, 1939-yilda Moskva konservatoriyasiga o'qishga kirgan. Mezzo-soprano ovozli bu san'atkor 100 dan ortiq bosh rolni ijro etgan: «Bog'dagul»dagi Bog'dagul, «Gulsara»dagi Aysara, «Taluas»dagi Aybike, «Alpamis»dagi Gulparshin va Barchin, «Raushan»dagi Raushan, «Garip-oshiq»dagi Shahsanam, «Momo yer»dagi To'lg'anoy (Ch. Aytmatov asari asosida), «Qirq qiz»dagi Oqsuluv ona va boshqalar. Qoraqalpoq, qozoq, qirg'iz, rus, o'zbek, ozarbayjon dramaturglarining asarlarida o'ynagan.

Konsert ijrochisi sifatida xalq, marosim, lirik va zamonaviy qo'shiqlarni kuylagan; uning ijrosida «Bozatau», «Ariwxan», «Aqsungil» kabi qoraqalpoq xalq qo'shiqlari keng tarqalgan, yozuvlari respublika radiosining oltin fondiga kirgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida frontdagi konsert brigadalari va targ'ibot guruhlari bilan chiqish qilgan. 1957-yildan KPSS a'zosi, Qoraqalpog'iston ASSR Oliy Kengashining 4- va 7-chaqiriq deputati bo'lgan.

Qoraqalpog'iston ASSR xalq artisti (1940), O'zbekiston SSR xalq artisti (1950) va SSSR xalq artisti (1968) unvonlariga sazovor bo'lgan; qoraqalpoq ayollari orasida SSSR xalq artisti unvonini olgan yagona san'atkor. Ikki marta Mehnat Qizil Bayroq ordeni (shu jumladan 1959-yilda) va 1951-yilda «Hurmat belgisi» ordeni bilan taqdirlangan; 2004-yilda, vafotidan keyin, «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni berilgan. «Mening hayotim – teatr» nomli xotiralar kitobi muallifi.

Ayimxon Shamuratova yozuvchi Amet Shamuratovning turmush o'rtog'i bo'lgan; Amet 1953-yilda vafot etgach, yetti farzandni yolg'iz o'zi voyaga yetkazgan. 1993-yil 29-mayda Nukusda vafot etgan. Uning nomi bilan 1994-yilda Nukusda jamoat asosida fond tuzilgan, 1990-yillar oxirida Nukusda Amet va Ayimxon Shamuratovlarning uy-muzeyi ochilgan, muzey qoshida «Ayimxon lapizi» raqs-etnografik ansambli ishlaydi. Shoir Ibroyim Yusupov unga «Aktrisa qismati» she'rini bag'ishlagan.