Айимхон Шамуратова

Айимхон Туримбет қизи Шамуратова 1917-йилда Қорақалпоғистонда, камбағал деҳқон оиласида туғилган. Туғилган санаси манбаларда турлича кўрсатилади (10-июн, 5-июн ёки 10-октабр), туғилган жойи кўпинча Қанликўл қишлоғи деб айтилади, баъзи манбаларда эса Қўнғирот. Болалигидан қорақалпоқ халқ қўшиқларини куйлаган, 1932-йилдан Қўнғирот, сўнгра Тўрткўл труппаларида чиқиш қила бошлаган; қорақалпоқ театрининг асосчиларидан бири Абдирахман Ўтеповнинг таклифи билан саҳнага чиққан ва Абдирахман Ўтепов ҳамда Сайфулғабит Можитов ёзган бир пардали песаларда дебют қилган.

1934-йилдан Нукусдаги Қорақалпоқ мусиқали драма ва комедия театрида (К. С. Станиславский номидаги, ҳозирги Бердақ номидаги) ишлаган: 1934–1939, 1949–1951 ва 1955–1988-йилларда театр актрисаси, 1939–1949 ва 1951–1955-йилларда Бердақ номидаги Қорақалпоқ филармонияси ва радио солисткаси бўлган. Энсиклопедик манбаларга кўра, 1939-йилда Москва консерваториясига ўқишга кирган. Меззо-сопрано овозли бу санъаткор 100 дан ортиқ бош ролни ижро этган: «Боғдагул»даги Боғдагул, «Гулсара»даги Айсара, «Талуас»даги Айбике, «Алпамис»даги Гулпаршин ва Барчин, «Раушан»даги Раушан, «Гарип-ошиқ»даги Шаҳсанам, «Момо ер»даги Тўлғаной (Ч. Айтматов асари асосида), «Қирқ қиз»даги Оқсулув она ва бошқалар. Қорақалпоқ, қозоқ, қирғиз, рус, ўзбек, озарбайжон драматургларининг асарларида ўйнаган.

Концерт ижрочиси сифатида халқ, маросим, лирик ва замонавий қўшиқларни куйлаган; унинг ижросида «Бозатау», «Ariwxan», «Ақсунгил» каби қорақалпоқ халқ қўшиқлари кенг тарқалган, ёзувлари республика радиосининг олтин фондига кирган. Иккинчи жаҳон уруши йилларида фронтдаги концерт бригадалари ва тарғибот гуруҳлари билан чиқиш қилган. 1957-йилдан КПСС аъзоси, Қорақалпоғистон АССР Олий Кенгашининг 4- ва 7-чақириқ депутати бўлган.

Қорақалпоғистон АССР халқ артисти (1940), Ўзбекистон ССР халқ артисти (1950) ва СССР халқ артисти (1968) унвонларига сазовор бўлган; қорақалпоқ аёллари орасида СССР халқ артисти унвонини олган ягона санъаткор. Икки марта Меҳнат Қизил Байроқ ордени (шу жумладан 1959-йилда) ва 1951-йилда «Ҳурмат белгиси» ордени билан тақдирланган; 2004-йилда, вафотидан кейин, «Буюк хизматлари учун» ордени берилган. «Менинг ҳаётим – театр» номли хотиралар китоби муаллифи.

Айимхон Шамуратова ёзувчи Амет Шамуратовнинг турмуш ўртоғи бўлган; Амет 1953-йилда вафот этгач, етти фарзандни ёлғиз ўзи вояга етказган. 1993-йил 29-майда Нукусда вафот этган. Унинг номи билан 1994-йилда Нукусда жамоат асосида фонд тузилган, 1990-йиллар охирида Нукусда Амет ва Айимхон Шамуратовларнинг уй-музейи очилган, музей қошида «Айимхон лапизи» рақс-этнографик ансамбли ишлайди. Шоир Ибройим Юсупов унга «Актриса қисмати» шеърини бағишлаган.