Biografiya
Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muhammad al-Havofiy Temuriylar davrining tarixchisi va shoiri. U 1375-yilda Xurosonda tug'ilgan (bir ma'lumotnoma 28-sentabrni — eski uslubda, yangi uslubda 6-oktabrni — ko'rsatadi). Tug'ilgan joyi haqida manbalar bir xil emas: Xof (Xaf) viloyati, Boxarz yoki Hirot tilga olinadi. «Havofiy» nisbasi onasining Xof viloyatidan ekaniga bog'liq deb hisoblanadi; otasi tomonidan oilasi Boxarzdan edi. Voyaga yetgan va ta'lim olgan joyi — Hirot.
Davlat xizmatini Temur o'g'li Shohruxning Hirotdagi saroyida boshladi: 1415-yilda u yerda xizmat qilgani qayd etilgan. Devon ishida mas'ul lavozimlarda bo'ldi — 1416–1417-yillarda devon vaziri, 1417–1418-yillarda devon boshlig'i. Shohrux uni diplomatik topshiriqlar bilan, jumladan Xalil Sultonga Samarqandga va 1422–1424-yillarda Kermonga yuborgan. 1425–1430-yillarda Shohruxning o'g'li Boysunqur mirzo saroyida devon boshlig'i bo'lgan.
Hijriy 836-yilda (milodiy 1432/33) u shoh nazaridan qolib, lavozimidan olib tashlangan. Ayrim ma'lumotlarga ko'ra, aynan shu davrda u o'zining yagona katta asarini yozishga kirishgan. «Mujmali Fasihiy» («Fasihiy majmuasi») 1433–1442-yillar oralig'ida fors tilida yaratilib, Shohruxga taqdim etilgan; asar «Mujmal ut-tavorix» («Tarixlar majmuasi») nomi bilan ham ma'lum.
Asar olam tarixidan boshlanib, hijriy 845-yilgacha (1441/42) bo'lgan voqealarni yilma-yil bayon qiladi. Unda arab xalifalari, Safforiylar, Somoniylar, G'aznaviylar, Saljuqiylar, G'uriylar va Xorazmshohlar haqida qisqacha so'z yuritilib, Temuriylar tarixi batafsil yoritilgan. Kitobda shoirlar, faqihlar, muhaddislar va shayxlar, iqtisodiy va madaniy hayot, o'sha davrda qurilgan me'moriy obidalar haqida ma'lumotlar bor; xotima Hirot shahriga bag'ishlangan. Asar Temur va Temuriylar davrini o'rganuvchilar uchun muhim manba hisoblanadi.
Fasih fors va arab tillarida she'rlar ham yozgan, ularning ayrim baytlari tazkiralarda saqlangan. U 1442-yilda, boshqa ma'lumotlarga ko'ra biroz keyinroq (1443-yil atrofida) Hirotda vafot etgan. «Mujmali Fasihiy»ning rus tilidagi tarjimasi D. Yusupova tomonidan tayyorlanib, 1980-yilda Toshkentda «Fan» nashriyotida chop etilgan.
Karyera
- Hirotda Shohrux saroyiDevon amaldori (devon vaziri, devon boshlig'i) · 1415–1433
Hayot yo'li
- 1375Tug'ilishi
Xurosonda tug'ilgan; tug'ilgan joyi haqida manbalar bir xil emas (Xof, Boxarz yoki Hirot).
- 1415Shohrux saroyida
Hirotda Shohrux saroyida xizmat qilgani qayd etilgan.
- 1416–1418Devondagi lavozimlar
Avval devon vaziri (1416–1417), so'ng devon boshlig'i (1417–1418) bo'lgan.
- 1422–1424Kermonga yuborilishi
Shohrux tomonidan Kermonga yuborilgan.
- 1425–1430Boysunqur saroyida
Boysunqur mirzo saroyida devon boshlig'i bo'lgan.
- 1432–1433Lavozimdan olinishi
Hijriy 836-yilda shoh nazaridan qolib, lavozimidan chetlatilgan.
- 1433–1442«Mujmali Fasihiy»ni yozishi
Forscha tarixiy asarini yaratib, Shohruxga taqdim etgan.
- 1442Vafoti
Hirotda vafot etgan (ayrim ma'lumotlarga ko'ra biroz keyinroq).
Asarlar
- «Mujmali Fasihiy» («Fasihiy majmuasi»)Tarixiy asar
Olam tarixidan hijriy 845-yilgacha (1441/42) bo'lgan voqealarni yilma-yil bayon etuvchi fors tilidagi yilnoma; Temuriylar davri qismi eng batafsil.
Meros
«Mujmali Fasihiy» Temur va Temuriylar davri, shuningdek, Xuroson va Movarounnahrning XIV–XV asrlardagi siyosiy hamda madaniy hayotini o'rganishda muhim manba hisoblanadi: unda voqealar aniq sanalar bilan keltirilgan, shoirlar, olimlar va shayxlar, qurilgan obidalar haqida ma'lumotlar bor. Asarning rus tilidagi tarjimasi 1980-yilda Toshkentda nashr etilgan.
Davr: Temuriylar davri, XIV–XV asrlar- Fasih Hirotda devon boshlig'i lavozimida ishlagan (1417)
- «Mujmali Fasihiy» yozib tugatilgan (1433–1442) (1442)
- Asarning rus tilidagi tarjimasi Toshkentda nashr etilgan (1980)