Биография
Фасиҳ Аҳмад ибн Жалолиддин Муҳаммад ал-Ҳавофий Темурийлар даврининг тарихчиси ва шоири. У 1375-йилда Хуросонда туғилган (бир маълумотнома 28-сентабрни — эски услубда, янги услубда 6-октабрни — кўрсатади). Туғилган жойи ҳақида манбалар бир хил эмас: Хоф (Хаф) вилояти, Бохарз ёки Ҳирот тилга олинади. «Ҳавофий» нисбаси онасининг Хоф вилоятидан эканига боғлиқ деб ҳисобланади; отаси томонидан оиласи Бохарздан эди. Вояга етган ва таълим олган жойи — Ҳирот.
Давлат хизматини Темур ўғли Шоҳрухнинг Ҳиротдаги саройида бошлади: 1415-йилда у ерда хизмат қилгани қайд этилган. Девон ишида масъул лавозимларда бўлди — 1416–1417-йилларда девон вазири, 1417–1418-йилларда девон бошлиғи. Шоҳрух уни дипломатик топшириқлар билан, жумладан Халил Султонга Самарқандга ва 1422–1424-йилларда Кермонга юборган. 1425–1430-йилларда Шоҳрухнинг ўғли Бойсунқур мирзо саройида девон бошлиғи бўлган.
Ҳижрий 836-йилда (милодий 1432/33) у шоҳ назаридан қолиб, лавозимидан олиб ташланган. Айрим маълумотларга кўра, айнан шу даврда у ўзининг ягона катта асарини ёзишга киришган. «Мужмали Фасиҳий» («Фасиҳий мажмуаси») 1433–1442-йиллар оралиғида форс тилида яратилиб, Шоҳрухга тақдим этилган; асар «Мужмал ут-таворих» («Тарихлар мажмуаси») номи билан ҳам маълум.
Асар олам тарихидан бошланиб, ҳижрий 845-йилгача (1441/42) бўлган воқеаларни йилма-йил баён қилади. Унда араб халифалари, Саффорийлар, Сомонийлар, Ғазнавийлар, Салжуқийлар, Ғурийлар ва Хоразмшоҳлар ҳақида қисқача сўз юритилиб, Темурийлар тарихи батафсил ёритилган. Китобда шоирлар, фақиҳлар, муҳаддислар ва шайхлар, иқтисодий ва маданий ҳаёт, ўша даврда қурилган меъморий обидалар ҳақида маълумотлар бор; хотима Ҳирот шаҳрига бағишланган. Асар Темур ва Темурийлар даврини ўрганувчилар учун муҳим манба ҳисобланади.
Фасиҳ форс ва араб тилларида шеърлар ҳам ёзган, уларнинг айрим байтлари тазкираларда сақланган. У 1442-йилда, бошқа маълумотларга кўра бироз кейинроқ (1443-йил атрофида) Ҳиротда вафот этган. «Мужмали Фасиҳий»нинг рус тилидаги таржимаси Д. Юсупова томонидан тайёрланиб, 1980-йилда Тошкентда «Фан» нашриётида чоп этилган.
Карьера
- Ҳиротда Шоҳрух саройиДевон амалдори (девон вазири, девон бошлиғи) · 1415–1433
Ҳаёт йўли
- 1375Туғилиши
Хуросонда туғилган; туғилган жойи ҳақида манбалар бир хил эмас (Хоф, Бохарз ёки Ҳирот).
- 1415Шоҳрух саройида
Ҳиротда Шоҳрух саройида хизмат қилгани қайд этилган.
- 1416–1418Девондаги лавозимлар
Аввал девон вазири (1416–1417), сўнг девон бошлиғи (1417–1418) бўлган.
- 1422–1424Кермонга юборилиши
Шоҳрух томонидан Кермонга юборилган.
- 1425–1430Бойсунқур саройида
Бойсунқур мирзо саройида девон бошлиғи бўлган.
- 1432–1433Лавозимдан олиниши
Ҳижрий 836-йилда шоҳ назаридан қолиб, лавозимидан четлатилган.
- 1433–1442«Мужмали Фасиҳий»ни ёзиши
Форсча тарихий асарини яратиб, Шоҳрухга тақдим этган.
- 1442Вафоти
Ҳиротда вафот этган (айрим маълумотларга кўра бироз кейинроқ).
Асарлар
- «Мужмали Фасиҳий» («Фасиҳий мажмуаси»)Тарихий асар
Олам тарихидан ҳижрий 845-йилгача (1441/42) бўлган воқеаларни йилма-йил баён этувчи форс тилидаги йилнома; Темурийлар даври қисми энг батафсил.
Мерос
«Мужмали Фасиҳий» Темур ва Темурийлар даври, шунингдек, Хуросон ва Мовароуннаҳрнинг XIV–XV асрлардаги сиёсий ҳамда маданий ҳаётини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади: унда воқеалар аниқ саналар билан келтирилган, шоирлар, олимлар ва шайхлар, қурилган обидалар ҳақида маълумотлар бор. Асарнинг рус тилидаги таржимаси 1980-йилда Тошкентда нашр этилган.
Давр: Темурийлар даври, XIV–XV асрлар- Фасиҳ Ҳиротда девон бошлиғи лавозимида ишлаган (1417)
- «Мужмали Фасиҳий» ёзиб тугатилган (1433–1442) (1442)
- Асарнинг рус тилидаги таржимаси Тошкентда нашр этилган (1980)