Faxriddin Roziy

Mashhur kalom olimi, faylasuf va Qur'on mufassiri, «Mafotih al-g'ayb» tafsiri muallifi; Xorazm, Movarounnahr va Hirotda faoliyat yuritgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Diniy arbob, Olim
Haqiqiy ismi:: Abu Abdulloh Muhammad ibn Umar ibn al-Husayn
Taxallusi:: Imom Roziy
Tug'ilgan:: taxminan 1149 — 1210
Otasi:: Ziyovuddin Umar

Biografiya

Faxriddin Roziyning to'liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Umar bo'lib, ba'zan «ibn al-Husayn» ham qo'shib aytiladi. U 1149 yoki 1150-yilda Ray shahrida (hozirgi Tehron yaqinida) tug'ilgan; «Roziy» nisbasi shu shahar nomidan olingan. Oilasi Tabariston bilan bog'liq bo'lib, o'zini Makkadan chiqqan deb hisoblagan. Otasi Ziyovuddin Umar Ray xatibi va shofiiy faqihi bo'lgan, shuning uchun o'g'lini «xatib o'g'li» deb ham atashgan.

Dastlabki ilmni otasidan olgan, so'ng Marog'ada Majduddin al-Jiliydan falsafa o'rgangan; Nishopurda Forobiy va Ibn Sino asarlari bilan tanishgan. Keyingi yillarda Xorazm, Movarounnahr va Xurosonni kezgan. Xorazmda mu'taziliy olimlar bilan bahslari tartibsizlikka olib kelgani sababli Rayga qaytishga majbur bo'lgan, Buxoroda esa hanafiy faqihlar va kalomchilar bilan munozara qilib, katta e'tirof topgan. Xorazmshoh Alouddin Takash iltimosiga ko'ra fanlarning tasnifiga bag'ishlangan «Jomi' al-ulum» asarini yozgan.

1197-yildan G'uriylar saroyiga yaqinlashgan va sulton G'iyosiddinning suhbatdoshiga aylangan. 1203-yilda (hijriy 600) Hirotga joylashgan: bu yerda unga madrasa qurilgan, u o'qitishni yo'lga qo'ygan, uch yuzdan ortiq shogird tayyorlagan va «shayxulislom» unvoni bilan tanilgan. Voizligi ham mashhur bo'lgan; majlislariga turli mazhab va oqim vakillari kelib, savol berishgan va munozara qilishgan.

Eng yirik asari — Qur'onning ko'p jildli tafsiri «Mafotih al-g'ayb» («G'aybning kalitlari»), keyinroq «at-Tafsir al-kabir» («Katta tafsir») deb ham ataladi. U ibn Sino falsafasining o'ziga xos sharhlovchisi va tanqidchisi bo'lgan: «Sharh al-Isharot», «al-Mabohis al-mashriqiyya» va «al-Matolib al-oliya» asarlarida kalomni falsafa bilan yaqinlashtirishga uringan. Fiqh bo'yicha «al-Mahsul» asarini ham yozgan.

Roziy dunyolar ko'pligi haqidagi qarashlari bilan ham ma'lum: u olamning chegarasidan tashqarida bo'shliq bor va Alloh bunday bo'shliqda ko'p olamlar yaratishi mumkin, deb hisoblagan, shu bilan geotsentrik tasavvurdan uzoqlashgan.

Faxriddin Roziy hijriy 606-yilning 1-shavvolida, ya'ni 1210-yil 29-martda Hirotda vafot etgan va shahar chekkasidagi Muzdahan qishlog'i yaqiniga dafn etilgan. Ayrim manbalar uning karromiylar tomonidan zaharlanganini yozadi, biroq bu aniq emas. Uning kitoblari Movarounnahrda ham o'qitilgan, Hirotdagi qabri hozirgacha ziyoratgoh bo'lib qolgan.

Karyera

Xorazmshohlar davlati
Saroy olimi

Hayot yo'li

1149
Tug'ilishi
Ray shahrida xatib oilasida tug'ilgan; ba'zi manbalarda 1150-yil ko'rsatiladi.
Yoshlik yillari
Ta'lim va sayohatlar
Otasidan, Marog'ada Majduddin al-Jiliydan o'qigan; Nishopurda Forobiy va Ibn Sino asarlari bilan tanishgan.
1197-yilgacha
Xorazm va Movarounnahrda
Xorazmda mu'taziliylar bilan bahslashgan; Buxoroda hanafiy olimlar bilan munozara qilgan.
1197
G'uriylar saroyiga yaqinlashishi
Sulton G'iyosiddin saroyida ilmiy suhbatdosh bo'lgan.
1203
Hirotga joylashishi
Hirotda unga madrasa qurilgan; shayxulislom unvoni bilan dars bergan va voizlik qilgan.
1203–1210
Hirotdagi so'nggi yillar
«Mafotih al-g'ayb» va boshqa asarlar ustida ishlagan, shogirdlar tayyorlagan; so'nggi yillarida Xorazmshohlar hokimiyati ostida bo'lgan.
1210
Vafoti
Hirotda vafot etgan va Muzdahan qishlog'i yaqiniga dafn etilgan.

Asarlar

«Mafotih al-g'ayb» («Tafsir al-kabir»)
Qur'on tafsiri
Qur'onning ko'p jildli sharhi; kalom va falsafaga oid ko'p bahslarni o'z ichiga oladi.
«Al-Mabohis al-mashriqiyya»
Falsafiy asar
Metafizika va tabiiy fanlarga bag'ishlangan yirik falsafiy asar.
«Al-Matolib al-oliya»
Falsafiy-kalomiy asar
Ilohiyot va falsafa masalalariga bag'ishlangan ko'p jildli asar.
«Sharh al-Isharot va-t-tanbihot»
Sharh
Ibn Sinoning «Ishoralar va tanbehlar» asariga sharh.
«Al-Mulaxxas fi-l-hikma va-l-mantiq»
Falsafiy asar
Falsafa va mantiqning qisqacha bayoni.
«Al-Mahsul fi usul al-fiqh»
Fiqh asari
Shofiiy mazhabidagi fiqh usuliga oid asar.
«Jomi' al-ulum»
Fanlar tasnifi
Xorazmshoh Takash iltimosiga ko'ra yozilgan, taxminan oltmish fan haqidagi qomusiy qo'llanma.

Meros

Roziy kalom bilan falsafani yaqinlashtirgan va ibn Sino ta'limotini tanqidiy qayta ishlagan mutafakkirlardan biri sifatida tanilgan. «Mafotih al-g'ayb» keyingi asrlarda ham eng ko'p o'qiladigan tafsirlar qatorida qolgan. Uning shogirdlari orasida Asiriddin al-Abhariy ham bor; asarlari Movarounnahr madrasalarida o'qitilgan.

Davr: XII asr oxiri – XIII asr boshi; Saljuqiylar, G'uriylar va Xorazmshohlar davri

Hirotga joylashishi va madrasada dars berishi (1203)
Hirotda vafoti (1210)