Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Тузатиш таклиф қилиш

Фахриддин Розий

Машҳур калом олими, файласуф ва Қуръон муфассири, «Мафотиҳ ал-ғайб» тафсири муаллифи; Хоразм, Мовароуннаҳр ва Ҳиротда фаолият юритган.

Фаолият:
Диний арбоб, Олим
Ҳақиқий исми:
Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Умар ибн ал-Ҳусайн
Тахаллуси:
Имом Розий
Туғилган:
тахминан 1149 — 1210
Отаси:
Зиёвуддин Умар

Биография

Фахриддин Розийнинг тўлиқ исми Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Умар бўлиб, баъзан «ибн ал-Ҳусайн» ҳам қўшиб айтилади. У 1149 ёки 1150-йилда Рай шаҳрида (ҳозирги Теҳрон яқинида) туғилган; «Розий» нисбаси шу шаҳар номидан олинган. Оиласи Табаристон билан боғлиқ бўлиб, ўзини Маккадан чиққан деб ҳисоблаган. Отаси Зиёвуддин Умар Рай хатиби ва шофиий фақиҳи бўлган, шунинг учун ўғлини «хатиб ўғли» деб ҳам аташган.

Дастлабки илмни отасидан олган, сўнг Мароғада Маждуддин ал-Жилийдан фалсафа ўрганган; Нишопурда Форобий ва Ибн Сино асарлари билан танишган. Кейинги йилларда Хоразм, Мовароуннаҳр ва Хуросонни кезган. Хоразмда муътазилий олимлар билан баҳслари тартибсизликка олиб келгани сабабли Райга қайтишга мажбур бўлган, Бухорода эса ҳанафий фақиҳлар ва каломчилар билан мунозара қилиб, катта эътироф топган. Хоразмшоҳ Алоуддин Такаш илтимосига кўра фанларнинг таснифига бағишланган «Жоми' ал-улум» асарини ёзган.

1197-йилдан Ғурийлар саройига яқинлашган ва султон Ғиёсиддиннинг суҳбатдошига айланган. 1203-йилда (ҳижрий 600) Ҳиротга жойлашган: бу ерда унга мадраса қурилган, у ўқитишни йўлга қўйган, уч юздан ортиқ шогирд тайёрлаган ва «шайхулислом» унвони билан танилган. Воизлиги ҳам машҳур бўлган; мажлисларига турли мазҳаб ва оқим вакиллари келиб, савол беришган ва мунозара қилишган.

Энг йирик асари — Қуръоннинг кўп жилдли тафсири «Мафотиҳ ал-ғайб» («Ғайбнинг калитлари»), кейинроқ «ат-Тафсир ал-кабир» («Катта тафсир») деб ҳам аталади. У ибн Сино фалсафасининг ўзига хос шарҳловчиси ва танқидчиси бўлган: «Шарҳ ал-Ишарот», «ал-Мабоҳис ал-машриқийя» ва «ал-Матолиб ал-олия» асарларида каломни фалсафа билан яқинлаштиришга уринган. Фиқҳ бўйича «ал-Маҳсул» асарини ҳам ёзган.

Розий дунёлар кўплиги ҳақидаги қарашлари билан ҳам маълум: у оламнинг чегарасидан ташқарида бўшлиқ бор ва Аллоҳ бундай бўшлиқда кўп оламлар яратиши мумкин, деб ҳисоблаган, шу билан геотсентрик тасаввурдан узоқлашган.

Фахриддин Розий ҳижрий 606-йилнинг 1-шавволида, яъни 1210-йил 29-мартда Ҳиротда вафот этган ва шаҳар чеккасидаги Муздаҳан қишлоғи яқинига дафн этилган. Айрим манбалар унинг карромийлар томонидан заҳарланганини ёзади, бироқ бу аниқ эмас. Унинг китоблари Мовароуннаҳрда ҳам ўқитилган, Ҳиротдаги қабри ҳозиргача зиёратгоҳ бўлиб қолган.

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1149
    Туғилиши

    Рай шаҳрида хатиб оиласида туғилган; баъзи манбаларда 1150-йил кўрсатилади.

  2. Ёшлик йиллари
    Таълим ва саёҳатлар

    Отасидан, Мароғада Маждуддин ал-Жилийдан ўқиган; Нишопурда Форобий ва Ибн Сино асарлари билан танишган.

  3. 1197-йилгача
    Хоразм ва Мовароуннаҳрда

    Хоразмда муътазилийлар билан баҳслашган; Бухорода ҳанафий олимлар билан мунозара қилган.

  4. 1197
    Ғурийлар саройига яқинлашиши

    Султон Ғиёсиддин саройида илмий суҳбатдош бўлган.

  5. 1203
    Ҳиротга жойлашиши

    Ҳиротда унга мадраса қурилган; шайхулислом унвони билан дарс берган ва воизлик қилган.

  6. 1203–1210
    Ҳиротдаги сўнгги йиллар

    «Мафотиҳ ал-ғайб» ва бошқа асарлар устида ишлаган, шогирдлар тайёрлаган; сўнгги йилларида Хоразмшоҳлар ҳокимияти остида бўлган.

  7. 1210
    Вафоти

    Ҳиротда вафот этган ва Муздаҳан қишлоғи яқинига дафн этилган.

Асарлар

  • «Мафотиҳ ал-ғайб» («Тафсир ал-кабир»)
    Қуръон тафсири

    Қуръоннинг кўп жилдли шарҳи; калом ва фалсафага оид кўп баҳсларни ўз ичига олади.

  • «Ал-Мабоҳис ал-машриқийя»
    Фалсафий асар

    Метафизика ва табиий фанларга бағишланган йирик фалсафий асар.

  • «Ал-Матолиб ал-олия»
    Фалсафий-каломий асар

    Илоҳиёт ва фалсафа масалаларига бағишланган кўп жилдли асар.

  • «Шарҳ ал-Ишарот ва-т-танбиҳот»
    Шарҳ

    Ибн Синонинг «Ишоралар ва танбеҳлар» асарига шарҳ.

  • «Ал-Мулаххас фи-л-ҳикма ва-л-мантиқ»
    Фалсафий асар

    Фалсафа ва мантиқнинг қисқача баёни.

  • «Ал-Маҳсул фи усул ал-фиқҳ»
    Фиқҳ асари

    Шофиий мазҳабидаги фиқҳ усулига оид асар.

  • «Жоми' ал-улум»
    Фанлар таснифи

    Хоразмшоҳ Такаш илтимосига кўра ёзилган, тахминан олтмиш фан ҳақидаги қомусий қўлланма.

Мерос

Розий калом билан фалсафани яқинлаштирган ва ибн Сино таълимотини танқидий қайта ишлаган мутафаккирлардан бири сифатида танилган. «Мафотиҳ ал-ғайб» кейинги асрларда ҳам энг кўп ўқиладиган тафсирлар қаторида қолган. Унинг шогирдлари орасида Асириддин ал-Абҳарий ҳам бор; асарлари Мовароуннаҳр мадрасаларида ўқитилган.

Давр: XII аср охири – XIII аср боши; Салжуқийлар, Ғурийлар ва Хоразмшоҳлар даври
  • Ҳиротга жойлашиши ва мадрасада дарс бериши (1203)
  • Ҳиротда вафоти (1210)