Biografiya
Haydar Xorazmiy — o'zbek mumtoz adabiyotining dastlabki vakillaridan biri, XIV asr oxiri va XV asrning birinchi yarmida Xorazmdan chiqqan shoir. Uning hayoti haqidagi ma'lumotlar kam, ular Davlatshoh Samarqandiyning «Tazkirat ush-shuaro»si, Alisher Navoiyning «Majolis un-nafois» va «Muhokamat ul-lug'atayn» asarlari hamda shoirning o'z dostonidan olinadi.
Haydar asosan Xorazmda, og'ir sharoitda yashagan. Bir muddat Hirotda temuriy Umarshayx o'g'li Sulton Iskandar saroyida bo'lgan. Turkiy va forsiy tillarda she'rlar yozgan, devon tuzgan; Navoiy uni turkiygo'y shoir sifatida tilga oladi.
Shoirning asosiy asari — Nizomiy Ganjaviyning «Mahzan ul-asror»iga turkiy tilda javob bo'lgan «Gulshan ul-asror» (1409–1414 yillar oralig'ida yozilgan), u Sulton Iskandarga bag'ishlangan. Doston arudning sare' bahrida, 639 baytdan iborat. Nizomiy asaridan farqli ravishda, har bobda avval hikoya keltiriladi, so'ng undan kelib chiqadigan xulosa umumlashtiriladi. Hikoyalarda insoniy fazilatlar targ'ib qilinadi, mehnat va mehnat ahli ulug'lanadi, adolatli hukmdor va markazlashgan davlat g'oyasi ilgari suriladi, odob, mehnatsevarlik, saxovat va rostgo'ylik targ'ib etiladi.
Bu asari bilan Haydar o'zbek adabiyotida she'riy hikoyani rivojlantirgan; «Gulshan ul-asror» turkiy tildagi axloqiy-falsafiy dostonlarning muhim namunalaridan biri hisoblanadi. «Gul va Navro'z» dostoni ham ba'zan unga nisbat berilgan, ammo bu masalada manbalar tortishuvli (asar avval Lutfiyga ham bog'langan edi).
Hayot yo'li
- XIV asr oxiriXorazmda yashagan
Xorazmda tug'ilgan va yashagan, hayoti og'ir kechgan.
- XV asr boshiHirotda
Sulton Iskandar saroyida bo'lgan.
- 1409–1414«Gulshan ul-asror»
Nizomiyga javob dostonini yozib, Sulton Iskandarga bag'ishlagan.
Asarlari
- «Gulshan ul-asror» (1414)
Nizomiyning «Mahzan ul-asror»iga turkiy javob, 639 bayt (1409–1414).
- Devon
Turkiy va forsiy she'rlar to'plami.