Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Ilbarsxon

Xorazm xoni (1511–1518), Arabshohiylar sulolasining asoschisi: 1511-yilda Safaviy qizilboshlarini quvib, Xorazmni mustaqil davlatga aylantirgan Shayboniy hukmdor.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi
Tug'ilgan:
taxminan 1456 — 1518
Otasi:
Burka Sulton
Farzandlar:
Sulton G'oziy, Muhammad G'oziy

Biografiya

Ilbarsxon (Abulmansur Ilbars) Shayboniylarning Arabshohiylar tarmog'idan chiqqan. U o'zbek ulusi hukmdori Yodgorxonning nabirasi, Burka Sultonning o'g'li edi; shajarasi Oltin O'rdaning XIV asr oxiridagi xoni Arabshohga borib taqaladi. Tarixiy adabiyotda uning tug'ilgan yili 1456 deb ko'rsatiladi, biroq bu sana taxminiy hisoblanadi. Ukasi Bilbars xalq orasida Biligich nomi bilan mashhur bo'lgan. Abulg'ozining yozishicha, Shayboniyxon Movarounnahrni egallagach, aka-uka otasining yurtidan ayrilgan va Dashti Qipchoqda yashagan.

XVI asr boshida Xorazm bir necha marta qo'ldan-qo'lga o'tdi. 1505-yilda Shayboniyxon uni Urganch o'n bir oy qamal qilingach egalladi, 1510-yilda esa u Marv yaqinida halok bo'lgach, o'lka Eron shohi Ismoil I tasarrufiga o'tdi. Qizilboshlar hukmronligi uzoqqa cho'zilmadi: Vazir shahrida Safaviy noiblariga qarshi fitna uyushdi va uning tashabbuskorlaridan biri, sayyid Husomiddin Kital Burka Sultonning o'g'li Ilbarsni Dashti Qipchoqdan taklif qildi.

1511-yilda Ilbars ukasi bilan Xorazmga keldi. Vazirdagi qizilboshlar qirib tashlandi, xalq yig'inida Ilbars xon deb e'lon qilindi. Abulg'ozi buni 911-hijriy (1511) yilga bog'laydi. Keyingi yili Urganch uchun jangda uning qo'shini g'olib bo'ldi; Ilbars Dashti Qipchoqdan amakilari Abulekxon va Aminekxonni chaqirdi, ular o'z urug'larini Urganchga ko'chirib keldi. Ko'p o'tmay Xiva va Hazoraspdan ham qizilboshlar siqib chiqarildi va butun Xorazm ulardan tozalandi.

Ilbars davlatni qarindoshlari bilan baham ko'rdi: Yangi shahar ukasi Bilbarsga berildi, Tirsak esa xonning bir nukariga topshirildi. Bilbars Mang'ishloqqa yurish qilib, o'sha yerdagi turkmanlarni Xorazmga bo'ysundirdi. Manbalarda Arabshohiylarning Xurosonga bosqinlari ham tilga olinadi — ular Ismoil I vafotigacha davom etgan. Xonning saroyida tarixchi O'tamish hoji o'z faoliyatini boshlagan; Ilbars esa taqvodor hukmdor sifatida eslanadi.

Ilbarsxon 1518-yilda vafot etdi, taxtni Sulton Hojixon egalladi. Xonning sakkiz o'g'li bo'lgan, shulardan faqat ikkitasining ismi ma'lum — Sulton G'oziy va Muhammad G'oziy; «G'oziy» laqabini ular Vazirni qizilboshlardan qaytarib olish xotirasiga olgan, deyiladi. Uning o'limidan so'ng sulola tarmoqlari o'rtasida taxt uchun kurash boshlandi. Arabshohiylar Xorazmni deyarli ikki asr boshqardi.

Karyera

Hayot yo'li

  1. taxminan 1456
    Tug'ilishi

    Burka Sulton oilasida tug'ilgan; sana taxminiy, tug'ilgan joyi noma'lum.

  2. XV asr oxiri – XVI asr boshi
    Dashti Qipchoqda

    Shayboniyxon Movarounnahrni egallagach, ukasi Bilbars bilan Dashti Qipchoq dashtlarida yashagan.

  3. 1510
    Xorazmda Safaviylar hukmronligi

    Shayboniyxon halok bo'lgach, Xorazm Eron shohi Ismoil I ixtiyoriga o'tgan.

  4. 1511
    Vazirda xon deb e'lon qilinishi

    Qizilboshlarga qarshi fitnachilarning taklifi bilan Dashti Qipchoqdan kelib, Vazir shahrida xon bo'lgan.

  5. 1512
    Urganchni egallashi

    Urganch uchun jangda g'alaba qozonib, amakilari Abulekxon va Aminekxonni o'z urug'lari bilan chaqirgan.

  6. 1512 yildan keyin
    Xorazmning tozalanishi

    Xiva va Hazoraspdan qizilboshlar quvilib, Xorazm mustaqil davlatga aylangan.

  7. 1511–1518
    Hukmronlik davri

    Yangi shahar ukasi Bilbarsga berilgan; Bilbars Mang'ishloq turkmanlarini bo'ysundirgan.

  8. 1518
    Vafoti

    Vafot etgan, taxtga Sulton Hojixon o'tirgan.

Meros

Ilbarsxon Xorazmni Safaviylar hukmronligidan ozod qilib, mustaqil davlatning asosini qo'ygan. U boshlagan Arabshohiylar sulolasi — Yodgorxon va Arabshoh avlodi — Xorazmni (keyinchalik Xiva xonligini) deyarli ikki asr boshqargan. Xon saroyida faoliyatini boshlagan O'tamish hoji «Tarixi Do'st-Sulton» asarining muallifi sifatida tanilgan.

Davr: Arabshohiylar sulolasi davri, XVI asr boshi
  • Vazirdagi qizilboshlarga qarshi qo'zg'olon va Ilbarsning xon etib e'lon qilinishi (1511)
  • Urganch uchun jang (1512)
  • Ilbarsxonning vafoti, taxtning Sulton Hojixonga o'tishi (1518)
Ilbarsxon (taxminan 1456–1518) — Tarixiy shaxs | Shaxs.uz