Илбарсхон
Хоразм хони (1511–1518), Арабшоҳийлар сулоласининг асосчиси: 1511-йилда Сафавий қизилбошларини қувиб, Хоразмни мустақил давлатга айлантирган Шайбоний ҳукмдор.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи
- Туғилган:
- тахминан 1456 — 1518
- Отаси:
- Бурка Султон
- Фарзандлар:
- Султон Ғозий, Муҳаммад Ғозий
Биография
Илбарсхон (Абулмансур Илбарс) Шайбонийларнинг Арабшоҳийлар тармоғидан чиққан. У ўзбек улуси ҳукмдори Ёдгорхоннинг набираси, Бурка Султоннинг ўғли эди; шажараси Олтин Ўрданинг XIV аср охиридаги хони Арабшоҳга бориб тақалади. Тарихий адабиётда унинг туғилган йили 1456 деб кўрсатилади, бироқ бу сана тахминий ҳисобланади. Укаси Билбарс халқ орасида Билигич номи билан машҳур бўлган. Абулғозининг ёзишича, Шайбонийхон Мовароуннаҳрни эгаллагач, ака-ука отасининг юртидан айрилган ва Дашти Қипчоқда яшаган.
XVI аср бошида Хоразм бир неча марта қўлдан-қўлга ўтди. 1505-йилда Шайбонийхон уни Урганч ўн бир ой қамал қилингач эгаллади, 1510-йилда эса у Марв яқинида ҳалок бўлгач, ўлка Эрон шоҳи Исмоил I тасарруфига ўтди. Қизилбошлар ҳукмронлиги узоққа чўзилмади: Вазир шаҳрида Сафавий ноибларига қарши фитна уюшди ва унинг ташаббускорларидан бири, саййид Ҳусомиддин Китал Бурка Султоннинг ўғли Илбарсни Дашти Қипчоқдан таклиф қилди.
1511-йилда Илбарс укаси билан Хоразмга келди. Вазирдаги қизилбошлар қириб ташланди, халқ йиғинида Илбарс хон деб эълон қилинди. Абулғози буни 911-ҳижрий (1511) йилга боғлайди. Кейинги йили Урганч учун жангда унинг қўшини ғолиб бўлди; Илбарс Дашти Қипчоқдан амакилари Абулекхон ва Аминекхонни чақирди, улар ўз уруғларини Урганчга кўчириб келди. Кўп ўтмай Хива ва Ҳазораспдан ҳам қизилбошлар сиқиб чиқарилди ва бутун Хоразм улардан тозаланди.
Илбарс давлатни қариндошлари билан баҳам кўрди: Янги шаҳар укаси Билбарсга берилди, Тирсак эса хоннинг бир нукарига топширилди. Билбарс Манғишлоққа юриш қилиб, ўша ердаги туркманларни Хоразмга бўйсундирди. Манбаларда Арабшоҳийларнинг Хуросонга босқинлари ҳам тилга олинади — улар Исмоил I вафотигача давом этган. Хоннинг саройида тарихчи Ўтамиш ҳожи ўз фаолиятини бошлаган; Илбарс эса тақводор ҳукмдор сифатида эсланади.
Илбарсхон 1518-йилда вафот этди, тахтни Султон Ҳожихон эгаллади. Хоннинг саккиз ўғли бўлган, шулардан фақат иккитасининг исми маълум — Султон Ғозий ва Муҳаммад Ғозий; «Ғозий» лақабини улар Вазирни қизилбошлардан қайтариб олиш хотирасига олган, дейилади. Унинг ўлимидан сўнг сулола тармоқлари ўртасида тахт учун кураш бошланди. Арабшоҳийлар Хоразмни деярли икки аср бошқарди.
Карьера
Ҳаёт йўли
- тахминан 1456Туғилиши
Бурка Султон оиласида туғилган; сана тахминий, туғилган жойи номаълум.
- XV аср охири – XVI аср бошиДашти Қипчоқда
Шайбонийхон Мовароуннаҳрни эгаллагач, укаси Билбарс билан Дашти Қипчоқ даштларида яшаган.
- 1510Хоразмда Сафавийлар ҳукмронлиги
Шайбонийхон ҳалок бўлгач, Хоразм Эрон шоҳи Исмоил I ихтиёрига ўтган.
- 1511Вазирда хон деб эълон қилиниши
Қизилбошларга қарши фитначиларнинг таклифи билан Дашти Қипчоқдан келиб, Вазир шаҳрида хон бўлган.
- 1512Урганчни эгаллаши
Урганч учун жангда ғалаба қозониб, амакилари Абулекхон ва Аминекхонни ўз уруғлари билан чақирган.
- 1512 йилдан кейинХоразмнинг тозаланиши
Хива ва Ҳазораспдан қизилбошлар қувилиб, Хоразм мустақил давлатга айланган.
- 1511–1518Ҳукмронлик даври
Янги шаҳар укаси Билбарсга берилган; Билбарс Манғишлоқ туркманларини бўйсундирган.
- 1518Вафоти
Вафот этган, тахтга Султон Ҳожихон ўтирган.
Мерос
Илбарсхон Хоразмни Сафавийлар ҳукмронлигидан озод қилиб, мустақил давлатнинг асосини қўйган. У бошлаган Арабшоҳийлар сулоласи — Ёдгорхон ва Арабшоҳ авлоди — Хоразмни (кейинчалик Хива хонлигини) деярли икки аср бошқарган. Хон саройида фаолиятини бошлаган Ўтамиш ҳожи «Тарихи Дўст-Султон» асарининг муаллифи сифатида танилган.
Давр: Арабшоҳийлар сулоласи даври, XVI аср боши- Вазирдаги қизилбошларга қарши қўзғолон ва Илбарснинг хон этиб эълон қилиниши (1511)
- Урганч учун жанг (1512)
- Илбарсхоннинг вафоти, тахтнинг Султон Ҳожихонга ўтиши (1518)