Mahmud Chag'miniy
Xorazmlik astronom, matematik va tabib; «Al-Mulaxxas fi-l-hay'a» astronomiya darsligi muallifi, uning asari asrlar davomida madrasalarda o'qitilgan.
Biografiya
Mahmud ibn Muhammad ibn Umar al-Chag'miniy al-Xorazmiy Xorazmning Chag'min (arabcha manbalarda Jag'min) qishlog'idan chiqqan. Aniq tug'ilgan yili ma'lum emas, hayotining tafsilotlari haqida ham juda kam narsa saqlangan: ko'pgina ma'lumotlar uning nomidan va asarlariga tegishli qo'lyozmalardan olinadi.
U astronomiya, matematika va tibbiyot bilan shug'ullangan. Eng mashhur asari — «Al-Mulaxxas fi-l-hay'a al-basita» («Oddiy astronomiya haqida qisqacha bayon»). Bu Ptolemey tizimi asosida yozilgan qisqa darslik bo'lib, uning boshida unsurlar va osmon jismlari haqida kirish bor, keyin esa ikki qism — samoviy sferalar va Yer haqida — keladi. Darslik isbotlarsiz va murakkab hisob-kitoblarsiz, soddalashtirilgan shaklda yozilgan, shu bois o'quvchilar orasida tez tarqalgan.
An'anaga ko'ra «Mulaxxas» 1220–1221-yillarda, Xorazmga mo'g'ullar bostirib kirgan yillarda yaratilgan; asarning eng qadimgi nusxalaridan biri 1246–1247-yilga oid. Ikkinchi mashhur asari — Ibn Sinoning «Tib qonunlari»ning qisqartirilgan bayoni «Qonuncha» («Kichik Qonun»). Undan tashqari u arifmetikaga oid risola ham yozgan.
Vafot etgan yili haqida manbalar bir fikrda emas. Ko'pchilik ma'lumotnomalar 1221-yilni (Xorazmning mo'g'ullar tomonidan bosib olingan yili) keltiradi; ayrim manbalarda esa 1344–1345-yil ko'rsatiladi, biroq bu sana, ehtimol, XIV asrning o'rtalarida yashagan bir ismdosh bilan adashtirilgan. Zamonaviy tadqiqotchilar «Mulaxxas»ni XIII asr boshiga oid deb hisoblaydi.
Chag'miniy asarlarining ta'siri uning o'z hayotidan ancha uzoqqa cho'zilgan. «Mulaxxas»ga kamida yigirmata sharh va qo'shimcha sharhlar yozilgan; ularning orasida Qozizoda Rumiyning 1412-yilda yozilgan sharhi alohida o'rin tutadi. Darslik fors va turk tillariga tarjima qilingan, ming nusxalarda tarqalgan, Movarounnahr, Eron, Usmonlilar imperiyasi va Hindistondagi madrasalarda XVIII asrgacha o'qitilgan. «Qonuncha» ham tibbiyot ta'limida keng qo'llanilgan.
Hayot yo'li
- XII asr oxiri – XIII asr boshiXorazmda faoliyat
Chag'min qishlog'idan chiqqan olim astronomiya, matematika va tibbiyot bilan shug'ullangan.
- XII–XIII asrlar«Qonuncha»
Ibn Sinoning «Tib qonunlari»ning qisqartirilgan bayoni yozilgan.
- 1220–1221«Al-Mulaxxas fi-l-hay'a»
An'anaga ko'ra shu yillarda astronomiya darsligi yaratilgan.
- 1221Xorazmning mo'g'ullar tomonidan bosib olinishi
Ko'p ma'lumotnomalar vafotini shu yilga bog'laydi; bu sana aniq emas.
- 1246–1247«Mulaxxas»ning qadimgi nusxasi
Asarning ma'lum eng qadimgi qo'lyozmalaridan biri ko'chirilgan.
- 1412Qozizoda Rumiyning sharhi
«Mulaxxas»ga eng ta'sirli sharhlardan biri yozilgan.
- 1643–1645Hoji Xalifa «Mulaxxas»ni o'qigan
Usmonli tarixchisi ustozi bilan birga bu darslikni o'rgangan.
- XVIII asrgachaMadrasalarda o'qitilishi
«Mulaxxas» asosidagi ta'lim an'anasi besh asrga yaqin davom etgan.
Asarlar
- «Al-Mulaxxas fi-l-hay'a al-basita»Astronomiya darsligi
Ptolemey tizimiga asoslangan qisqa astronomiya darsligi: samoviy sferalar va Yer haqida ikki kitob. Unga kamida yigirmata sharh yozilgan.
- «Qonuncha» («Kichik Qonun»)Tibbiy risola
Ibn Sinoning «Tib qonunlari»ning qisqartirilgan bayoni, tibbiyot ta'limida keng qo'llanilgan.
- Arifmetikaga oid risolaMatematik risola
Ba'zi ma'lumotnomalarda unga arifmetika bo'yicha qisqa asar ham nisbat beriladi.
- «Muntaxab» («Saylanma»)To'plam
Ba'zi manbalarda tilga olinadigan, turli fanlarga oid parchalar to'plami; asar haqidagi ma'lumotlar kam.
Meros
Chag'miniyning «Mulaxxas»i o'rta asrlar Sharqining eng ommabop astronomiya darsliklaridan biri bo'ldi: unga yigirmaga yaqin sharh yozilgan, fors va turk tillariga tarjima qilingan, ming nusxalarda tarqalgan va asrlar davomida Movarounnahr, Eron, Usmonlilar davlati va Hindistondagi madrasalarda o'qitilgan.
Davr: Xorazmshohlar davri- «Al-Mulaxxas fi-l-hay'a» yaratilishi (1220)
- Xorazmning mo'g'ullar tomonidan bosib olinishi (1221)
- Qozizoda Rumiy sharhining yozilishi (1412)