Маҳмуд Чағминий
Хоразмлик астроном, математик ва табиб; «Ал-Мулаххас фи-л-ҳайъа» астрономия дарслиги муаллифи, унинг асари асрлар давомида мадрасаларда ўқитилган.
Биография
Маҳмуд ибн Муҳаммад ибн Умар ал-Чағминий ал-Хоразмий Хоразмнинг Чағмин (арабча манбаларда Жағмин) қишлоғидан чиққан. Аниқ туғилган йили маълум эмас, ҳаётининг тафсилотлари ҳақида ҳам жуда кам нарса сақланган: кўпгина маълумотлар унинг номидан ва асарларига тегишли қўлёзмалардан олинади.
У астрономия, математика ва тиббиёт билан шуғулланган. Энг машҳур асари — «Ал-Мулаххас фи-л-ҳайъа ал-басита» («Оддий астрономия ҳақида қисқача баён»). Бу Птолемей тизими асосида ёзилган қисқа дарслик бўлиб, унинг бошида унсурлар ва осмон жисмлари ҳақида кириш бор, кейин эса икки қисм — самовий сфералар ва Ер ҳақида — келади. Дарслик исботларсиз ва мураккаб ҳисоб-китобларсиз, соддалаштирилган шаклда ёзилган, шу боис ўқувчилар орасида тез тарқалган.
Анъанага кўра «Мулаххас» 1220–1221-йилларда, Хоразмга мўғуллар бостириб кирган йилларда яратилган; асарнинг энг қадимги нусхаларидан бири 1246–1247-йилга оид. Иккинчи машҳур асари — Ибн Синонинг «Тиб қонунлари»нинг қисқартирилган баёни «Қонунча» («Кичик Қонун»). Ундан ташқари у арифметикага оид рисола ҳам ёзган.
Вафот этган йили ҳақида манбалар бир фикрда эмас. Кўпчилик маълумотномалар 1221-йилни (Хоразмнинг мўғуллар томонидан босиб олинган йили) келтиради; айрим манбаларда эса 1344–1345-йил кўрсатилади, бироқ бу сана, эҳтимол, XIV асрнинг ўрталарида яшаган бир исмдош билан адаштирилган. Замонавий тадқиқотчилар «Мулаххас»ни XIII аср бошига оид деб ҳисоблайди.
Чағминий асарларининг таъсири унинг ўз ҳаётидан анча узоққа чўзилган. «Мулаххас»га камида йигирмата шарҳ ва қўшимча шарҳлар ёзилган; уларнинг орасида Қозизода Румийнинг 1412-йилда ёзилган шарҳи алоҳида ўрин тутади. Дарслик форс ва турк тилларига таржима қилинган, минг нусхаларда тарқалган, Мовароуннаҳр, Эрон, Усмонлилар империяси ва Ҳиндистондаги мадрасаларда XVIII асргача ўқитилган. «Қонунча» ҳам тиббиёт таълимида кенг қўлланилган.
Ҳаёт йўли
- XII аср охири – XIII аср бошиХоразмда фаолият
Чағмин қишлоғидан чиққан олим астрономия, математика ва тиббиёт билан шуғулланган.
- XII–XIII асрлар«Қонунча»
Ибн Синонинг «Тиб қонунлари»нинг қисқартирилган баёни ёзилган.
- 1220–1221«Ал-Мулаххас фи-л-ҳайъа»
Анъанага кўра шу йилларда астрономия дарслиги яратилган.
- 1221Хоразмнинг мўғуллар томонидан босиб олиниши
Кўп маълумотномалар вафотини шу йилга боғлайди; бу сана аниқ эмас.
- 1246–1247«Мулаххас»нинг қадимги нусхаси
Асарнинг маълум энг қадимги қўлёзмаларидан бири кўчирилган.
- 1412Қозизода Румийнинг шарҳи
«Мулаххас»га энг таъсирли шарҳлардан бири ёзилган.
- 1643–1645Ҳожи Халифа «Мулаххас»ни ўқиган
Усмонли тарихчиси устози билан бирга бу дарсликни ўрганган.
- XVIII асргачаМадрасаларда ўқитилиши
«Мулаххас» асосидаги таълим анъанаси беш асрга яқин давом этган.
Асарлар
- «Ал-Мулаххас фи-л-ҳайъа ал-басита»Астрономия дарслиги
Птолемей тизимига асосланган қисқа астрономия дарслиги: самовий сфералар ва Ер ҳақида икки китоб. Унга камида йигирмата шарҳ ёзилган.
- «Қонунча» («Кичик Қонун»)Тиббий рисола
Ибн Синонинг «Тиб қонунлари»нинг қисқартирилган баёни, тиббиёт таълимида кенг қўлланилган.
- Арифметикага оид рисолаМатематик рисола
Баъзи маълумотномаларда унга арифметика бўйича қисқа асар ҳам нисбат берилади.
- «Мунтахаб» («Сайланма»)Тўплам
Баъзи манбаларда тилга олинадиган, турли фанларга оид парчалар тўплами; асар ҳақидаги маълумотлар кам.
Мерос
Чағминийнинг «Мулаххас»и ўрта асрлар Шарқининг энг оммабоп астрономия дарсликларидан бири бўлди: унга йигирмага яқин шарҳ ёзилган, форс ва турк тилларига таржима қилинган, минг нусхаларда тарқалган ва асрлар давомида Мовароуннаҳр, Эрон, Усмонлилар давлати ва Ҳиндистондаги мадрасаларда ўқитилган.
Давр: Хоразмшоҳлар даври- «Ал-Мулаххас фи-л-ҳайъа» яратилиши (1220)
- Хоразмнинг мўғуллар томонидан босиб олиниши (1221)
- Қозизода Румий шарҳининг ёзилиши (1412)