Mahmur
XIX asr birinchi yarmidagi qo'qonlik hajvchi shoir; amaldorlar va zulmni fosh etgan g'azal, masnaviy va muxammaslari 1950-yilda topilgan to'plamdan ma'lum bo'ldi; 1844-yilda vafot etgan.
Biografiya
Mahmur (Mahmud Mulla Sheromuhammad o'g'li) — XIX asr birinchi yarmida Qo'qonda ijod qilgan, o'zbek mumtoz adabiyotining yirik hajvchilaridan biri. U XVIII asrning so'nggi choragida ziyoli oilasida tug'ilgan. Otasi Mulla Sheromuhammad Akmal taxallusi bilan o'zbek va fors tillarida she'r yozgan, ikki devon tuzgan, Umarxon saroyi shoirlaridan bo'lgan va Fazliy Namanganiyning «Majmuat ush-shuaro» tazkirasida qayd etilgan.
Mahmur yoshligidan otasi uyushtirgan mushoiralarda qatnashgan, Qo'qondagi Madrasai Mirda o'qib, fors tilini puxta o'zlashtirgan. Keyin bir muddat sarbozlik (sipohiylik) qilgani o'z she'rlaridan ma'lum. Oilasi va uch farzandi borligini yozgan; moddiy qiyinchilikdan shikoyat qilib Umarxonga yozgan she'riy arizasi ham saqlangan. Zamondoshlari tasvirida u ochiq so'z, jasur, riyokorlikni yoqtirmaydigan, o'z qadrini baland tutadigan inson bo'lgan, bu fazilatlar amaldorlar bilan munosabatini sovutgan.
Vafot sanasi Qori Qunduziy-Komiyning tarixida aniq berilgan: hijriy 1279 (milodiy 1844) yilda Qo'qonda. Tug'ilgan yili noma'lum. Uzoq vaqt Mahmur haqida faqat Fazliy tazkirasidagi besh g'azal va Muqimiyning «Hapalak» qishlog'i haqidagi hajviy taxmisiga asos bo'lgan g'azali ma'lum edi. 1950-yilda Qo'qonda adabiyotshunoslar Po'latjon Qayumov va Asqarali Charxiy uning o'zbek va fors tilidagi uch yarim mingga yaqin misralik she'riy to'plamini topdilar; keyinchalik A. Qayumov tadqiqotlari bilan u ilmiy muomalaga kirdi.
Hozircha ma'lum barcha asarlari hajviy va tanqidiy mazmunda; ular g'azal, masnaviy, muxammas va qasida shaklida yozilgan. «Hojatlar chiqaruvchi qozi dargohiga munojot» muxammasi (o'n bir band, olti bandi forscha) adolatsiz tuzumga qarshi yo'naltirilgan. «Hapalak qishlog'i» tavsifi vayron bo'lgan qishloq va och dehqonlar hayotini tasvirlaydi, Qurama viloyatiga bag'ishlangan muxammasda ham shu mavzu davom etadi.
Shoir amaldorlarning haqiqiy qiyofasini yaxshi bilib yozgan: «Xoja Mir Asad hajvi», porahurlikni qoralagan «Hajvi Atoyi porahur», nodon qozi Muhammad Rajabni fosh etuvchi «Qozi Muhammad Rajab avj sifatlari» shular jumlasidan. Ba'zi hajvlari juftlik shaklida: masnaviyda salbiy tavsif, g'azalda esa o'sha kishining o'zini fosh qilib gapirishi — masalan, soxta tabib Hakim Turobiy haqidagi juftlikda. Ellik baytdan ortiq «Karimqul mehtarning sifatlari» masnaviysida xon buyrug'i bilan berilgan ot qiziqarli ta'riflanadi.
Mahmur ijodi o'zbek adabiyotida tanqidiy yo'nalish va hajviyot taraqqiyotida yangi bosqich bo'ldi va keyingi hajvchilarga, jumladan Muqimiy va Nodimga ta'sir ko'rsatdi.
Hayot yo'li
- XVIII asr oxiriTug'ilish
Qo'qonda ziyoli oilada tug'ilgan; aniq yili noma'lum.
- XIX asr boshiTa'lim va xizmat
Madrasai Mirda o'qigan, so'ng bir muddat sarbozlik qilgan.
- 1844Vafot
Qo'qonda vafot etgan (hijriy 1279).
- 1950To'plamning topilishi
Qo'qonda P. Qayumov va A. Charxiy shoirning she'riy to'plamini topdilar.
Asarlar
- «Hojatlar chiqaruvchi qozi dargohiga munojot»
Muxammas
- «Dar sifati qishloqi Hapalak»
G'azal
- «Xoja Mir Asad hajvi»
- «Hajvi Atoyi porahur»
- «Qozi Muhammad Rajab avj sifatlari»
Masnaviy
- «Karimqul mehtarning sifatlari»
Masnaviy