Биография
Маҳмур (Маҳмуд Мулла Шеромуҳаммад ўғли) — XIX аср биринчи ярмида Қўқонда ижод қилган, ўзбек мумтоз адабиётининг йирик ҳажвчиларидан бири. У XVIII асрнинг сўнгги чорагида зиёли оиласида туғилган. Отаси Мулла Шеромуҳаммад Акмал тахаллуси билан ўзбек ва форс тилларида шеър ёзган, икки девон тузган, Умархон саройи шоирларидан бўлган ва Фазлий Наманганийнинг «Мажмуат уш-шуаро» тазкирасида қайд этилган.
Маҳмур ёшлигидан отаси уюштирган мушоираларда қатнашган, Қўқондаги Мадрасаи Мирда ўқиб, форс тилини пухта ўзлаштирган. Кейин бир муддат сарбозлик (сипоҳийлик) қилгани ўз шеърларидан маълум. Оиласи ва уч фарзанди борлигини ёзган; моддий қийинчиликдан шикоят қилиб Умархонга ёзган шеърий аризаси ҳам сақланган. Замондошлари тасвирида у очиқ сўз, жасур, риёкорликни ёқтирмайдиган, ўз қадрини баланд тутадиган инсон бўлган, бу фазилатлар амалдорлар билан муносабатини совутган.
Вафот санаси Қори Қундузий-Комийнинг тарихида аниқ берилган: ҳижрий 1279 (милодий 1844) йилда Қўқонда. Туғилган йили номаълум. Узоқ вақт Маҳмур ҳақида фақат Фазлий тазкирасидаги беш ғазал ва Муқимийнинг «Ҳапалак» қишлоғи ҳақидаги ҳажвий тахмисига асос бўлган ғазали маълум эди. 1950-йилда Қўқонда адабиётшунослар Пўлатжон Қаюмов ва Асқарали Чархий унинг ўзбек ва форс тилидаги уч ярим мингга яқин мисралик шеърий тўпламини топдилар; кейинчалик А. Қаюмов тадқиқотлари билан у илмий муомалага кирди.
Ҳозирча маълум барча асарлари ҳажвий ва танқидий мазмунда; улар ғазал, маснавий, мухаммас ва қасида шаклида ёзилган. «Ҳожатлар чиқарувчи қози даргоҳига муножот» мухаммаси (ўн бир банд, олти банди форсча) адолатсиз тузумга қарши йўналтирилган. «Ҳапалак қишлоғи» тавсифи вайрон бўлган қишлоқ ва оч деҳқонлар ҳаётини тасвирлайди, Қурама вилоятига бағишланган мухаммасда ҳам шу мавзу давом этади.
Шоир амалдорларнинг ҳақиқий қиёфасини яхши билиб ёзган: «Хожа Мир Асад ҳажви», пораҳурликни қоралаган «Ҳажви Атойи пораҳур», нодон қози Муҳаммад Ражабни фош этувчи «Қози Муҳаммад Ражаб авж сифатлари» шулар жумласидан. Баъзи ҳажвлари жуфтлик шаклида: маснавийда салбий тавсиф, ғазалда эса ўша кишининг ўзини фош қилиб гапириши — масалан, сохта табиб Ҳаким Туробий ҳақидаги жуфтликда. Эллик байтдан ортиқ «Каримқул меҳтарнинг сифатлари» маснавийсида хон буйруғи билан берилган от қизиқарли таърифланади.
Маҳмур ижоди ўзбек адабиётида танқидий йўналиш ва ҳажвиёт тараққиётида янги босқич бўлди ва кейинги ҳажвчиларга, жумладан Муқимий ва Нодимга таъсир кўрсатди.
Ҳаёт йўли
- XVIII аср охириТуғилиш
Қўқонда зиёли оилада туғилган; аниқ йили номаълум.
- XIX аср бошиТаълим ва хизмат
Мадрасаи Мирда ўқиган, сўнг бир муддат сарбозлик қилган.
- 1844Вафот
Қўқонда вафот этган (ҳижрий 1279).
- 1950Тўпламнинг топилиши
Қўқонда П. Қаюмов ва А. Чархий шоирнинг шеърий тўпламини топдилар.
Асарлар
- «Ҳожатлар чиқарувчи қози даргоҳига муножот»
Мухаммас
- «Дар сифати қишлоқи Ҳапалак»
Ғазал
- «Хожа Мир Асад ҳажви»
- «Ҳажви Атойи пораҳур»
- «Қози Муҳаммад Ражаб авж сифатлари»
Маснавий
- «Каримқул меҳтарнинг сифатлари»
Маснавий