Muhammadsharif So'fizoda
Chustlik shoir va ma'rifatparvar, jadid maktablari asoschilaridan biri; hajviy she'rlari, «Tarona» to'plami bilan tanilgan; 1937-yilda qatag'on qilingan.
Biografiya
Muhammadsharif Egamberdi o'g'li So'fizoda 1880-yil 29-yanvarda Chust shahrida hunarmand oilasida tug'ilgan; otasi pichoqchilik bilan shug'ullangan. Uning tug'ilgan yili avval 1869 deb yozilgan, ammo shoirning o'z tarjimai holi va shaxsiy ishidagi ma'lumotlar, shuningdek O'zbekiston milliy ensiklopediyasi 1880-yilni ko'rsatadi. Savodni mahalladagi qo'shnisi Manzura otindan chiqargan, keyin eski maktabda o'qigan; Hofiz, Bedil, Navoiy, Muqimiy va Furqat ijodini o'rganib, o'zi ham she'r mashq qila boshlagan.
1890-yillarda Qo'qonda yashab, madrasada tahsil olgan va Muqimiy davrasidagi shoirlarga yaqinlashgan. Muqimiyning tavsiyasi bilan «Vahshiy» taxallusini qo'llab, boy-amaldorlarni fosh etuvchi hajviy she'rlar yozgan. 1899-yilda Chustga qaytgan, oradan ikki yil o'tib esa dahriylikda ayblanib, o'limga hukm qilingan; shoir yurtini tark etishga majbur bo'lgan.
1900–1913-yillarda Tiflis, Boku, Arabiston, Hindiston va Turkiyada bo'lgan, Bokuda ozarbayjon ma'rifatparvarlari bilan tanishgan, she'rlari Turkiston, Kavkaz va Orenburg matbuotida chiqib turgan. 1910–1913-yillarda Qo'ng'irotda o'qituvchilik qilgan. 1913-yilda Chustga qaytib, yangi usuldagi maktab ochgan; Kamarsada qishlog'ida yetimlar uchun «Dorulaytom» va kattalar uchun kechki maktab tashkil etib, ona tili va handasadan dars bergan. 1914-yilda e'lon qilingan «Chustilar bizlar» she'ri yana quvg'inga sabab bo'lgan. To'raqo'rg'on yaqinidagi Shahand qishlog'ida ham jadid maktabi ochgan; qishloqdagi 33-maktab hozir uning nomini olgan.
1915-yildan Hindiston va Afg'onistonda o'qituvchilik qilgan. Kobulda chiqqan «Sirojul-axbor» gazetasidagi she'rlari amir Habibulloh e'tiboriga tushgan va u ruxsat berib, shoir maktab ochgan; amir Omonulloh davrida maorif vazirligida ishlagan. 1918–1919-yillarda Afg'oniston vakolatxonasi tarjimoni sifatida Turkistonga kelgan va yurtida qolgan.
Sovet davrida ham she'r va pedagogik ish bilan shug'ullangan: hajviy she'rlari «Qizil O'zbekiston», «Mushtum» va «Farg'ona» nashrlarida bosilgan. 1925-yil 13-avgustda «Farg'ona» gazetasida «Xushchaqchaq qalamlar» turkumi chiqqan, 1934-yilda «Bayram nashidalari» dostonini yozgan. 1926-yil 27-fevralda O'zbekiston hukumati qarori bilan Hamza Hakimzoda Niyoziy bilan birga «O'zbekiston SSR xalq shoiri» unvoniga sazovor bo'lgan. 1935-yil 29-yanvarda uning 55 yilligi nishonlangan va 200 dan ortiq she'ri nashrga yig'ilgan.
1937-yilda So'fizoda «xalq dushmani» deb e'lon qilinib, qamoqqa olingan va shu yili Toshkentda otib tashlangan; u 57 yoshda edi. Qabri qayerdaligi noma'lum, nashrga tayyorlangan she'rlar to'plami esa chiqmay qolgan.
Shoirning yagona she'rlar to'plami «Tarona» 1968-yilda, «Tanlangan asarlar» (Ibrat va Ajziy bilan birga) 1999-yilda nashr etilgan. Chustda uning nomida muzey ochilgan, Namangan viloyati bolalar kutubxonasi ham So'fizoda nomi bilan yuritiladi.
Mukofotlar
- O'zbekiston SSR xalq shoiri1926 · O'zbekiston SSR
Hayot yo'li
- 1893–1899Qo'qonda yashagan yillari
Madrasada o'qigan, Muqimiy davrasiga yaqinlashgan va «Vahshiy» taxallusi bilan hajviy she'rlar yozgan.
- 1900–1913Sharq mamlakatlarida
Tiflis, Boku, Arabiston, Hindiston va Turkiyada bo'lgan; 1910–1913-yillarda Qo'ng'irotda o'qituvchilik qilgan.
- 1913Chustda yangi usuldagi maktab
Jadid maktabi ochgan, Kamarsada qishlog'ida yetimlar uchun «Dorulaytom» va kattalar uchun kechki maktab tashkil etgan.
- 1914«Chustilar bizlar» she'ri
She'ri e'lon qilingandan keyin yana quvg'inga uchragan.
- 1915–1919Hindiston va Afg'onistonda
Maktablarda dars bergan, Afg'onistonda maorif vazirligida ishlagan; 1918–1919-yillarda Turkistonga qaytib kelgan.
- 1925«Xushchaqchaq qalamlar» turkumi
13-avgustda «Farg'ona» gazetasida hajviy she'rlar turkumi bosilgan.
- 1926«O'zbekiston SSR xalq shoiri» unvoni
27-fevralda O'zbekiston SSR hukumati qarori bilan Hamza Hakimzoda Niyoziy bilan birga berilgan.
- 1934«Bayram nashidalari» dostoni
Sovet davrida yozilgan dostonlaridan biri.
- 193555 yillik yubiley
29-yanvarda nishonlangan; nashr uchun 200 dan ortiq she'ri yig'ilgan.
- 1937Qamoq va o'lim
«Xalq dushmani» deb e'lon qilinib, qamoqqa olingan va shu yili Toshkentda otib tashlangan.
- 1968«Tarona» to'plamining nashri
Shoirning yagona she'rlar to'plami vafotidan o'ttiz yildan ko'p vaqt o'tib chop etilgan.
- 1999«Tanlangan asarlar»
Ibrat va Ajziy bilan birga «Ma'naviyat» nashriyotida chiqqan to'plam.
Asarlar
- «Dakanang» va «Bedanang»Hajviy g'azallar
«Vahshiy» taxallusi bilan yozilgan dastlabki hajviy she'rlar; Muqimiy va Furqat an'analarini davom ettirgan.
- «G'ubor dardu olam» va «O'pay»Lirik g'azallar
1890-yillar ijodiga mansub lirik g'azallar.
- «O'zbek xonimiga», «Xonimlar isminda», «Vatan», «Muslimalar»Ma'rifiy she'rlar
1910–1913-yillarda Qo'ng'irotdagi o'qituvchilik davrida yozilgan, ma'rifat va ayollar taqdiriga bag'ishlangan she'rlar.
- «Chustilar bizlar» (1914)Hajviy she'r
Eski usul tarafdorlarini o'z og'zidan fosh etuvchi she'r; e'lonidan keyin muallif yana quvg'in qilingan.
- «Xushchaqchaq qalamlar» (1925)She'rlar turkumi
«Farg'ona» gazetasining 13-avgust sonida bosilgan hajviy she'rlar.
- «Haqiqatdan ko'z yumganlar», «Qalaysizlar?», «Saylovga»She'rlar
1920-yillar matbuotida chiqqan, zamona muammolarini aks ettirgan she'rlar.
- «Bayram nashidalari» (1934)Doston
Sovet davrida yozilgan doston.
- «Tarona» (1968)She'rlar to'plami
Shoirning yagona she'rlar to'plami, vafotidan keyin nashr etilgan.
- «Tanlangan asarlar» (1999)Tanlangan asarlar
Ibrat va Ajziy bilan birga «Ma'naviyat» nashriyotida chiqqan to'plam.