Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Mu'iniddin Notanziy

Temuriylar davri fors tarixchisi, jahon tarixiga bag'ishlangan «Muntaxab at-tavorix-i Mu'iniy» asarining muallifi; asar «Iskandar noma'lumi» nomi bilan ham mashhur.

Faoliyat:
Olim, Yozuvchi, Tarixchi

Biografiya

Muiniddin Notanziy XIV va XV asrlar chegarasida yashagan; tug'ilgan va vafot etgan sanalari noma'lum. Nisbasi uning hozirgi Eron hududidagi Isfahon atrofidagi Notanz qishlog'idan ekanini bildiradi.

U haqidagi ma'lumotlar kam. Shoir va tarixchi Davlatshoh Samarqandiy yozishicha, Notanziy Temurning nabirasi Iskandar saroyida, Sherozda adib bo'lgan; u yerda Haydar Xorazmiy va Hofiz Xorazmiy kabi shoirlar davrasida yashagan.

1413-yilda Notanziy fors tilida olamning yaratilishidan Temur vafot etgan 1405-yilgacha bo'lgan jahon tarixini yozishga kirishgan va uni Iskandarga bag'ishlagan. Bir yil o'tib Iskandar temuriy hukmdor Shohrux tomonidan taxtdan olingan va muallif matnni qayta ishlab, avvalgi homiyga aytilgan maqtovlarni olib tashlashga majbur bo'lgan.

Tuzatilgan nusxani Notanziy 1414-yil 7-oktabrda (hijriy 817-yil 22-rajab) Hirotda Shohruxga taqdim etgan; 1414-yildan keyin ham Hirotda yashagan. Uning keyingi taqdiri, vafot etgan vaqti va joyi haqida ishonchli ma'lumot saqlanmagan.

«Muntaxab at-tavorix-i Mu'iniy» deb nomlangan asar ikki tahrirda yetib kelgan. Tuzatilmagan nusxa uzoq vaqt muallifi noma'lum asar sifatida «Iskandar noma'lumi» nomi bilan yuritilgan, 1929-yilda V. V. Bartold uning Parij qo'lyozmasining boshqa varianti ekanini isbotlagan. Matnning tanqidiy nashrini fransuz tarixchisi Jan Oben tayyorlagan (Tehron, 1957).

Karyera

Hayot yo'li

  1. XIV asr oxiri
    Kelib chiqishi

    Isfahon yaqinidagi Notanzda tug'ilgan; hayotining aniq sanalari noma'lum.

  2. XV asr boshi
    Iskandar saroyida

    Davlatshoh Samarqandiy ma'lumotiga ko'ra, Sherozda Temurning nabirasi Iskandar saroyida adib bo'lib yashagan.

  3. 1413
    Asarni boshlashi

    Fors tilida jahon tarixini yozishga kirishgan va uni Iskandarga bag'ishlagan.

  4. 1414
    Hokimiyat almashishi

    Iskandar Shohrux tomonidan taxtdan olingach, matnni qayta ishlab, avvalgi homiyga aytilgan maqtovlarni olib tashlagan.

  5. 1414
    Hirot

    7-oktabrda tuzatilgan asarni Hirotda Shohruxga taqdim etgan; shundan keyin Hirotda yashagan.

Asarlar

  • «Muntaxab at-tavorix-i Mu'iniy» («Mu'iniyning tanlangan tarixlari»)
    Tarixiy asar

    1413–1414-yillarda yozilgan; fors tilida olamning yaratilishidan Temur vafotigacha bayon etilgan jahon tarixi; harbiy ishning batafsil tavsiflarini o'z ichiga oladi.

  • Birinchi tahrir — «Iskandar noma'lumi» (1413)
    Asarning tahriri

    Iskandarga bag'ishlangan, muallif o'zini ko'rsatmagan variant; Bartold 1929-yilda uning qo'lyozmasini Notanziy asari bilan bog'lagan.

  • Shohruxga taqdim etilgan ikkinchi tahrir (1414)
    Asarning tahriri

    Iskandarga aytilgan maqtovlar olib tashlangan qayta ishlangan matn; qo'lyozmasi Fransiya Milliy kutubxonasida saqlanadi.

Meros

«Muntaxab at-tavorix-i Mu'iniy» Eron va Markaziy Osiyoning mo'g'ul va temuriylar davri tarixi bo'yicha asosiy manbalardan biri bo'lib qolmoqda. Asarning alohida qimmati — bayon qilingan voqealarga zamondoshligi va harbiy ishga oid tafsilotlarida. Qo'lyozmalari Buyuk Britaniya, Fransiya, Rossiya va Eron kutubxonalarida saqlanadi; parchalari fransuz, rus, o'zbek va boshqa tillarga tarjima qilingan. Muallif bir necha o'rinda voqealarni shia nuqtayi nazaridan sharhlagan, bu uning shu oqimga mansubligidan dalolat berishi mumkin deb hisoblanadi.

Davr: Temuriylar davri, XIV asr oxiri — XV asrning birinchi yarmi
  • Temur vafoti — bayonning yakuniy chegarasi (1405)
  • Asar ustida ish boshlanishi (1413)
  • Iskandarning Shohrux tomonidan taxtdan olinishi va qayta ishlangan asarning Hirotda taqdim etilishi (1414)
  • Bartold «Iskandar noma'lumi» Notanziy asarining tahriri ekanini aniqlaydi (1929)
  • J. Obenning tanqidiy nashri (Tehron) (1957)
Mu'iniddin Notanziy — Olim | Shaxs.uz