Муъиниддин Нотанзий

Темурийлар даври форс тарихчиси, жаҳон тарихига бағишланган «Мунтахаб ат-таворих-и Муъиний» асарининг муаллифи; асар «Искандар номаълуми» номи билан ҳам машҳур.

Маълумот:

Фаолият:: Олим, Ёзувчи, Тарихчи

Биография

Муиниддин Нотанзий XIV ва XV асрлар чегарасида яшаган; туғилган ва вафот этган саналари номаълум. Нисбаси унинг ҳозирги Эрон ҳудудидаги Исфаҳон атрофидаги Нотанз қишлоғидан эканини билдиради.

У ҳақидаги маълумотлар кам. Шоир ва тарихчи Давлатшоҳ Самарқандий ёзишича, Нотанзий Темурнинг набираси Искандар саройида, Шерозда адиб бўлган; у ерда Ҳайдар Хоразмий ва Ҳофиз Хоразмий каби шоирлар даврасида яшаган.

1413-йилда Нотанзий форс тилида оламнинг яратилишидан Темур вафот этган 1405-йилгача бўлган жаҳон тарихини ёзишга киришган ва уни Искандарга бағишлаган. Бир йил ўтиб Искандар темурий ҳукмдор Шоҳрух томонидан тахтдан олинган ва муаллиф матнни қайта ишлаб, аввалги ҳомийга айтилган мақтовларни олиб ташлашга мажбур бўлган.

Тузатилган нусхани Нотанзий 1414-йил 7-октабрда (ҳижрий 817-йил 22-ражаб) Ҳиротда Шоҳрухга тақдим этган; 1414-йилдан кейин ҳам Ҳиротда яшаган. Унинг кейинги тақдири, вафот этган вақти ва жойи ҳақида ишончли маълумот сақланмаган.

«Мунтахаб ат-таворих-и Муъиний» деб номланган асар икки таҳрирда етиб келган. Тузатилмаган нусха узоқ вақт муаллифи номаълум асар сифатида «Искандар номаълуми» номи билан юритилган, 1929-йилда В. В. Бартолд унинг Париж қўлёзмасининг бошқа варианти эканини исботлаган. Матннинг танқидий нашрини франсуз тарихчиси Жан Обен тайёрлаган (Теҳрон, 1957).

Карьера

Широзда Мирзо Искандар саройи
Сарой адиби

Ҳаёт йўли

XIV аср охири
Келиб чиқиши
Исфаҳон яқинидаги Нотанзда туғилган; ҳаётининг аниқ саналари номаълум.
XV аср боши
Искандар саройида
Давлатшоҳ Самарқандий маълумотига кўра, Шерозда Темурнинг набираси Искандар саройида адиб бўлиб яшаган.
1413
Асарни бошлаши
Форс тилида жаҳон тарихини ёзишга киришган ва уни Искандарга бағишлаган.
1414
Ҳокимият алмашиши
Искандар Шоҳрух томонидан тахтдан олингач, матнни қайта ишлаб, аввалги ҳомийга айтилган мақтовларни олиб ташлаган.
1414
Ҳирот
7-октабрда тузатилган асарни Ҳиротда Шоҳрухга тақдим этган; шундан кейин Ҳиротда яшаган.

Асарлар

«Мунтахаб ат-таворих-и Муъиний» («Муъинийнинг танланган тарихлари»)
Тарихий асар
1413–1414-йилларда ёзилган; форс тилида оламнинг яратилишидан Темур вафотигача баён этилган жаҳон тарихи; ҳарбий ишнинг батафсил тавсифларини ўз ичига олади.
Биринчи таҳрир — «Искандар номаълуми» (1413)
Асарнинг таҳрири
Искандарга бағишланган, муаллиф ўзини кўрсатмаган вариант; Бартолд 1929-йилда унинг қўлёзмасини Нотанзий асари билан боғлаган.
Шоҳрухга тақдим этилган иккинчи таҳрир (1414)
Асарнинг таҳрири
Искандарга айтилган мақтовлар олиб ташланган қайта ишланган матн; қўлёзмаси Франсия Миллий кутубхонасида сақланади.

Мерос

«Мунтахаб ат-таворих-и Муъиний» Эрон ва Марказий Осиёнинг мўғул ва темурийлар даври тарихи бўйича асосий манбалардан бири бўлиб қолмоқда. Асарнинг алоҳида қиммати — баён қилинган воқеаларга замондошлиги ва ҳарбий ишга оид тафсилотларида. Қўлёзмалари Буюк Британия, Франсия, Россия ва Эрон кутубхоналарида сақланади; парчалари франсуз, рус, ўзбек ва бошқа тилларга таржима қилинган. Муаллиф бир неча ўринда воқеаларни шиа нуқтайи назаридан шарҳлаган, бу унинг шу оқимга мансублигидан далолат бериши мумкин деб ҳисобланади.

Давр: Темурийлар даври, XIV аср охири — XV асрнинг биринчи ярми

Темур вафоти — баённинг якуний чегараси (1405)
Асар устида иш бошланиши (1413)
Искандарнинг Шоҳрух томонидан тахтдан олиниши ва қайта ишланган асарнинг Ҳиротда тақдим этилиши (1414)
Бартолд «Искандар номаълуми» Нотанзий асарининг таҳрири эканини аниқлайди (1929)
Ж. Обеннинг танқидий нашри (Теҳрон) (1957)