Biografiya
Muhammadniyoz Nishotiy — XVIII asr o'zbek mumtoz adabiyotining Xorazmdan chiqqan vakili. Shoir nomi, avvalo, mashhur sharq sujeti asosida yozilgan yirik «Husn va Dil» dostoni bilan bog'liq.
U Xorazmda tug'ilgan va Xiva madrasalarida tahsil olgan. Xorazm xonligidagi og'ir siyosiy ahvol tufayli yurtini tark etib, Buxoroga ko'chgan va u yerda g'ariblik hamda muhtojlikda yashagan. Tug'ilgan yili manbalarda turlicha beriladi (1701 va 1730 yillar tilga olinadi), vafoti odatda 1790-yil deb ko'rsatiladi.
Nishotiyning merosi dostonlar va lirik she'rlardan iborat. «Husn va Dil» 62 bob, 15584 misradan tarkib topgan; asar Buxoroda 1770-yillarda (manbalarda 1778 yoki 1779) yozilgan va shoir ijodining cho'qqisi hisoblanadi. Dostonda Aql, Ishq, Vafo, Mehr, Sabr, Raqib kabi timsollar orqali insondagi sifatlar tasvirlanadi, bosh mavzu — sevgi. Kirish boblarida shoir o'zi, asar yozilish sababi, so'z qudrati hamda Nizomiy, Xusrav Dehlaviy, Jomiy va Navoiy kabi xamsanavislar haqida fikr yuritadi.
«Qushlar munozarasi» manzumasida o'n to'rt qushning bahsi orqali zamonasidagi johillik, mansabparastlik kabi illatlar majoziy tarzda tanqid qilinadi, mehnat ahlining kamtarligi ulug'lanadi. Shoirning g'azal, muxammas, qasida va musaddasdan iborat taxminan 1500 misralik lirikasi saqlangan; u dunyoviy muhabbat, vafo va go'zallikni kuylaydi. Devonining 1903-yilda Muhammad Yusuf Choqar tuzgan nusxasi O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.
Hayot yo'li
- XVIII asrXorazmda tug'ilishi
Xorazmda dunyoga kelgan; tug'ilgan yili manbalarda 1701 yoki 1730 deb beriladi.
- XVIII asrXivada o'qishi
Xiva madrasalarida tahsil olgan.
- 1770-yillarBuxoroda
Xorazmdagi notinchlik tufayli Buxoroga ko'chib, «Husn va Dil»ni yozgan (1778 yoki 1779).
- 1790Vafoti
Vafot yili odatda 1790-yil deb ko'rsatiladi.
Asarlari
- «Husn va Dil» (1779)
62 bobli, 15584 misralik doston; Buxoroda yozilgan (ba'zi manbalarda 1778).
- «Qushlar munozarasi»
O'n to'rt qush bahsi asosidagi majoziy manzuma.
- G'azal, muxammas, qasida, musaddas
Taxminan 1500 misralik lirika: 38 g'azal, 14 muxammas, qasida va musaddas.