Биография
Муҳаммадниёз Нишотий — XVIII аср ўзбек мумтоз адабиётининг Хоразмдан чиққан вакили. Шоир номи, аввало, машҳур шарқ сужети асосида ёзилган йирик «Ҳусн ва Дил» достони билан боғлиқ.
У Хоразмда туғилган ва Хива мадрасаларида таҳсил олган. Хоразм хонлигидаги оғир сиёсий аҳвол туфайли юртини тарк этиб, Бухорога кўчган ва у ерда ғариблик ҳамда муҳтожликда яшаган. Туғилган йили манбаларда турлича берилади (1701 ва 1730 йиллар тилга олинади), вафоти одатда 1790-йил деб кўрсатилади.
Нишотийнинг мероси достонлар ва лирик шеърлардан иборат. «Ҳусн ва Дил» 62 боб, 15584 мисрадан таркиб топган; асар Бухорода 1770-йилларда (манбаларда 1778 ёки 1779) ёзилган ва шоир ижодининг чўққиси ҳисобланади. Достонда Ақл, Ишқ, Вафо, Меҳр, Сабр, Рақиб каби тимсоллар орқали инсондаги сифатлар тасвирланади, бош мавзу — севги. Кириш бобларида шоир ўзи, асар ёзилиш сабаби, сўз қудрати ҳамда Низомий, Хусрав Деҳлавий, Жомий ва Навоий каби хамсанавислар ҳақида фикр юритади.
«Қушлар мунозараси» манзумасида ўн тўрт қушнинг баҳси орқали замонасидаги жоҳиллик, мансабпарастлик каби иллатлар мажозий тарзда танқид қилинади, меҳнат аҳлининг камтарлиги улуғланади. Шоирнинг ғазал, мухаммас, қасида ва мусаддасдан иборат тахминан 1500 мисралик лирикаси сақланган; у дунёвий муҳаббат, вафо ва гўзалликни куйлайди. Девонининг 1903-йилда Муҳаммад Юсуф Чоқар тузган нусхаси Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида сақланади.
Ҳаёт йўли
- XVIII асрХоразмда туғилиши
Хоразмда дунёга келган; туғилган йили манбаларда 1701 ёки 1730 деб берилади.
- XVIII асрХивада ўқиши
Хива мадрасаларида таҳсил олган.
- 1770-йилларБухорода
Хоразмдаги нотинчлик туфайли Бухорога кўчиб, «Ҳусн ва Дил»ни ёзган (1778 ёки 1779).
- 1790Вафоти
Вафот йили одатда 1790-йил деб кўрсатилади.
Асарлари
- «Ҳусн ва Дил» (1779)
62 бобли, 15584 мисралик достон; Бухорода ёзилган (баъзи манбаларда 1778).
- «Қушлар мунозараси»
Ўн тўрт қуш баҳси асосидаги мажозий манзума.
- Ғазал, мухаммас, қасида, мусаддас
Тахминан 1500 мисралик лирика: 38 ғазал, 14 мухаммас, қасида ва мусаддас.