Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Pirmuhammadxon I

Shayboniylar sulolasidan Balx xoni (1546 yildan), 1556–1561-yillarda o'zbeklarning oliy xoni: Balxni mustaqil xonlikka aylantirgan, ammo Buxorodagi hokimiyat amalda jiyani Abdullaxon II qo'lida bo'lgan.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Harbiy
Haqiqiy ismi:
Pirmuhammad sulton ibn Jonibek
Tug'ilgan:
taxminan 1511 — taxminan 1567
Otasi:
Jonibek sulton
Farzandlar:
Padishoh Muhammad sulton, Mahdi sulton, Shoh Muhammad sulton, Din Muhammad sulton

Biografiya

Pirmuhammadxon Shayboniylar sulolasidan, o'zbek xonligi asoschisi Abulxayrxonning avlodi va Jonibek sultonning to'ng'ich o'g'li edi. Tug'ilgan yili odatda 1511 deb ko'rsatiladi, aniq sanasi va joyi manbalarda berilmagan. Ukasi Iskandarxon keyinchalik Buxoro taxtiga o'tirgan, jiyani Abdullaxon II esa Shayboniylarning eng kuchli hukmdoriga aylangan.

1546-yil 13-aprelda u Balxda hokimiyat tepasiga keldi. Uning davrida Balx xonligi mustahkamlanib, Buxoro hukmdorlaridan mustaqil bo'ldi; Marv, Abivard va Termiz atrofi xonlikka qo'shildi, ularni xonning o'g'illari va nabiralari boshqardi. Safaviylar davlati bilan aloqalar tinch va do'stona bo'lgan.

Pirmuhammadxon Boburiylarning o'zaro kurashida Humoyunga qarshi Kamronni qo'llagan: 1547-yilda Kamron Balxga kelganda uni izzat bilan kutib olib, Badaxshonni egallashiga yordam bergan. Natijada Humoyun Balxga yurish qilgan; bu yurishning kechishi haqida manbalar bir xil gapirmaydi, Humoyun esa Kobulga qaytgan.

1550-yilda Abdulazizxon vafot etgach, Pirmuhammadxon hamdardlik bahonasida Buxoroga kelib oliy hokimiyatni qo'lga olishga urindi. Zodagonlar va ruhoniylar boshlig'i uni qo'llab-quvvatlamadi, taxminan bir yildan keyin, 1551-yil yozida Buxoroni tark etishga majbur bo'ldi. Keyingi yillarda u Jonibek sulton o'g'illarining Movarounnahrdagi mulklarini himoya qildi, Navro'z Ahmadxondan qochgan Iskandarxon oilasiga va jiyani Abdullaxon II ga Balxda boshpana berdi.

1556-yil 24-sentabrda Navro'z Ahmadxon vafot etgach, Abdullaxon II Buxoroni egalladi, 1557-yil 13-iyunda esa Buxoro jome masjidida Pirmuhammadxon nomiga xutba o'qildi. U 1561-yil aprelgacha butun o'zbeklarning oliy xoni hisoblandi, ammo Balxda qolib, Badaxshon hukmdori Sulaymonshoh bilan kurash olib borganligi va o'g'li Dinmuhammad sulton isyoni sabab Buxoroga ko'chib o'tmadi; amalda davlatni Abdullaxon II boshqardi. 1560-yilda ikkala xon Sulaymonshohning Balxga bostirib kirgan qo'shinini Saripul yaqinida tor-mor etdi.

1561-yil bahorida Pirmuhammadxon Buxoroni Balxga almashtirishni taklif qildi. Kelishuv imzolandi, ammo o'g'li Dinmuhammad sulton isyoni va Joybor shayxi Xoja Muhammad Islomning e'tirozi tufayli amalga oshmadi. Abdullaxon II o'z otasi Iskandarxonni taxtga o'tqazdi va Pirmuhammadxonning nomi xutbadan chiqarildi.

Vafoti sanasi manbalarda har xil. B. Ahmedov asariga tayanadigan ensiklopedik maqolalarda 1567-yil 12-mart ko'rsatiladi, ayrim ma'lumotnomalarda 1561 yil keltiriladi — bu uning oliy xonlikdan chetlatilgan yili. Balxni keyin o'g'li Dinmuhammad boshqargan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1511 (taxminan)
    Tug'ilishi

    Jonibek sultonning to'ng'ich o'g'li sifatida tug'ilgan; aniq sana va joy ma'lum emas.

  2. 1546
    Balx hokimiyati

    13-aprelda Balxda hokimiyatga kelgan; xonlik uning davrida mustaqil bo'lib olgan.

  3. 1547
    Boburiy Kamronni qo'llashi

    Kamronni Balxda kutib olib, Badaxshonga yurishida yordam bergan.

  4. 1549–1550
    Humoyunning Balxga yurishi

    Humoyun Balx tomon yurgan, ammo Kobulga qaytgan; manbalar yurish tafsilotlarini turlicha beradi.

  5. 1550–1551
    Buxorodagi urinish

    Abdulazizxon vafotidan keyin Buxoroda oliy hokimiyatni egallashga urinib, taxminan bir yildan so'ng chiqib ketgan.

  6. 1554–1556
    Jonibek avlodlariga boshpana

    Navro'z Ahmadxondan qochgan Abdullaxon II va boshqa sultonlarni Balxda qabul qilib, ularga mulk bergan.

  7. 1556–1557
    Oliy xon e'lon qilinishi

    Navro'z Ahmadxon vafot etgach, 1557-yil 13-iyunda Buxoro jome masjidida uning nomiga xutba o'qilgan.

  8. 1560
    Sulaymonshoh bilan jang

    Abdullaxon II bilan birga Badaxshon hukmdorining Balxga bostirib kirgan qo'shinini Saripul yaqinida yengib, uning o'g'li Ibrohim mirzoni qo'lga olgan.

  9. 1561
    Oliy hokimiyatni yo'qotishi

    Buxoroni Balxga almashtirish rejasi bajarilmadi; Iskandarxon taxtga o'tqazildi, Pirmuhammadxon nomi xutbadan o'chirildi.

  10. 1567 (ehtimol)
    Vafoti

    Ahmedov asariga tayanuvchi manbalarga ko'ra, 12-martda vafot etgan; Balxni o'g'li Dinmuhammad boshqargan.

Meros

Pirmuhammadxon Balx xonligini Buxoro hukmdorlaridan mustaqil davlatga aylantirdi, uni Movarounnahr va Badaxshon siyosatidagi sezilarli kuchga aylantirdi. Oliy xon sifatida xutba va tanga uning nomida bo'lsa-da, hokimiyat amalda Abdullaxon II da to'plandi; uning davrida Shayboniylar o'rtasidagi o'zaro urushlar to'xtamagan.

Davr: XVI asrning o'rtalari, Shayboniylar davlatining ichki kurashlar davri
  • Balxda hokimiyatga kelishi (1546)
  • Boburiy Kamronga yordam, Humoyunning Balxga yurishi (1547)
  • Buxoroda hokimiyatni egallashga urinish (1550)
  • Oliy xon sifatida xutba o'qilishi (1557)
  • Sulaymonshoh qo'shinining mag'lubiyati (1560)
  • Oliy hokimiyatning Iskandarxonga o'tishi (1561)