Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Тузатиш таклиф қилиш

Пирмуҳаммадхон I

Шайбонийлар сулоласидан Балх хони (1546 йилдан), 1556–1561-йилларда ўзбекларнинг олий хони: Балхни мустақил хонликка айлантирган, аммо Бухородаги ҳокимият амалда жияни Абдуллахон II қўлида бўлган.

Фаолият:
Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳарбий
Ҳақиқий исми:
Пирмуҳаммад султон ибн Жонибек
Туғилган:
тахминан 1511 — тахминан 1567
Отаси:
Жонибек султон
Фарзандлар:
Падишоҳ Муҳаммад султон, Маҳди султон, Шоҳ Муҳаммад султон, Дин Муҳаммад султон

Биография

Пирмуҳаммадхон Шайбонийлар сулоласидан, ўзбек хонлиги асосчиси Абулхайрхоннинг авлоди ва Жонибек султоннинг тўнғич ўғли эди. Туғилган йили одатда 1511 деб кўрсатилади, аниқ санаси ва жойи манбаларда берилмаган. Укаси Искандархон кейинчалик Бухоро тахтига ўтирган, жияни Абдуллахон II эса Шайбонийларнинг энг кучли ҳукмдорига айланган.

1546-йил 13-апрелда у Балхда ҳокимият тепасига келди. Унинг даврида Балх хонлиги мустаҳкамланиб, Бухоро ҳукмдорларидан мустақил бўлди; Марв, Абивард ва Термиз атрофи хонликка қўшилди, уларни хоннинг ўғиллари ва набиралари бошқарди. Сафавийлар давлати билан алоқалар тинч ва дўстона бўлган.

Пирмуҳаммадхон Бобурийларнинг ўзаро курашида Ҳумоюнга қарши Камронни қўллаган: 1547-йилда Камрон Балхга келганда уни иззат билан кутиб олиб, Бадахшонни эгаллашига ёрдам берган. Натижада Ҳумоюн Балхга юриш қилган; бу юришнинг кечиши ҳақида манбалар бир хил гапирмайди, Ҳумоюн эса Кобулга қайтган.

1550-йилда Абдулазизхон вафот этгач, Пирмуҳаммадхон ҳамдардлик баҳонасида Бухорога келиб олий ҳокимиятни қўлга олишга уринди. Зодагонлар ва руҳонийлар бошлиғи уни қўллаб-қувватламади, тахминан бир йилдан кейин, 1551-йил ёзида Бухорони тарк этишга мажбур бўлди. Кейинги йилларда у Жонибек султон ўғилларининг Мовароуннаҳрдаги мулкларини ҳимоя қилди, Наврўз Аҳмадхондан қочган Искандархон оиласига ва жияни Абдуллахон II га Балхда бошпана берди.

1556-йил 24-сентабрда Наврўз Аҳмадхон вафот этгач, Абдуллахон II Бухорони эгаллади, 1557-йил 13-июнда эса Бухоро жоме масжидида Пирмуҳаммадхон номига хутба ўқилди. У 1561-йил апрелгача бутун ўзбекларнинг олий хони ҳисобланди, аммо Балхда қолиб, Бадахшон ҳукмдори Сулаймоншоҳ билан кураш олиб борганлиги ва ўғли Динмуҳаммад султон исёни сабаб Бухорога кўчиб ўтмади; амалда давлатни Абдуллахон II бошқарди. 1560-йилда иккала хон Сулаймоншоҳнинг Балхга бостириб кирган қўшинини Сарипул яқинида тор-мор этди.

1561-йил баҳорида Пирмуҳаммадхон Бухорони Балхга алмаштиришни таклиф қилди. Келишув имзоланди, аммо ўғли Динмуҳаммад султон исёни ва Жойбор шайхи Хожа Муҳаммад Исломнинг эътирози туфайли амалга ошмади. Абдуллахон II ўз отаси Искандархонни тахтга ўтқазди ва Пирмуҳаммадхоннинг номи хутбадан чиқарилди.

Вафоти санаси манбаларда ҳар хил. Б. Аҳмедов асарига таянадиган энсиклопедик мақолаларда 1567-йил 12-март кўрсатилади, айрим маълумотномаларда 1561 йил келтирилади — бу унинг олий хонликдан четлатилган йили. Балхни кейин ўғли Динмуҳаммад бошқарган.

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1511 (тахминан)
    Туғилиши

    Жонибек султоннинг тўнғич ўғли сифатида туғилган; аниқ сана ва жой маълум эмас.

  2. 1546
    Балх ҳокимияти

    13-апрелда Балхда ҳокимиятга келган; хонлик унинг даврида мустақил бўлиб олган.

  3. 1547
    Бобурий Камронни қўллаши

    Камронни Балхда кутиб олиб, Бадахшонга юришида ёрдам берган.

  4. 1549–1550
    Ҳумоюннинг Балхга юриши

    Ҳумоюн Балх томон юрган, аммо Кобулга қайтган; манбалар юриш тафсилотларини турлича беради.

  5. 1550–1551
    Бухородаги уриниш

    Абдулазизхон вафотидан кейин Бухорода олий ҳокимиятни эгаллашга уриниб, тахминан бир йилдан сўнг чиқиб кетган.

  6. 1554–1556
    Жонибек авлодларига бошпана

    Наврўз Аҳмадхондан қочган Абдуллахон II ва бошқа султонларни Балхда қабул қилиб, уларга мулк берган.

  7. 1556–1557
    Олий хон эълон қилиниши

    Наврўз Аҳмадхон вафот этгач, 1557-йил 13-июнда Бухоро жоме масжидида унинг номига хутба ўқилган.

  8. 1560
    Сулаймоншоҳ билан жанг

    Абдуллахон II билан бирга Бадахшон ҳукмдорининг Балхга бостириб кирган қўшинини Сарипул яқинида енгиб, унинг ўғли Иброҳим мирзони қўлга олган.

  9. 1561
    Олий ҳокимиятни йўқотиши

    Бухорони Балхга алмаштириш режаси бажарилмади; Искандархон тахтга ўтқазилди, Пирмуҳаммадхон номи хутбадан ўчирилди.

  10. 1567 (эҳтимол)
    Вафоти

    Аҳмедов асарига таянувчи манбаларга кўра, 12-мартда вафот этган; Балхни ўғли Динмуҳаммад бошқарган.

Мерос

Пирмуҳаммадхон Балх хонлигини Бухоро ҳукмдорларидан мустақил давлатга айлантирди, уни Мовароуннаҳр ва Бадахшон сиёсатидаги сезиларли кучга айлантирди. Олий хон сифатида хутба ва танга унинг номида бўлса-да, ҳокимият амалда Абдуллахон II да тўпланди; унинг даврида Шайбонийлар ўртасидаги ўзаро урушлар тўхтамаган.

Давр: XVI асрнинг ўрталари, Шайбонийлар давлатининг ички курашлар даври
  • Балхда ҳокимиятга келиши (1546)
  • Бобурий Камронга ёрдам, Ҳумоюннинг Балхга юриши (1547)
  • Бухорода ҳокимиятни эгаллашга уриниш (1550)
  • Олий хон сифатида хутба ўқилиши (1557)
  • Сулаймоншоҳ қўшинининг мағлубияти (1560)
  • Олий ҳокимиятнинг Искандархонга ўтиши (1561)
Пирмуҳаммадхон I (тахминан 1511–1567) — Тарихий шахс | Shaxs.uz