Sa'duddin Taftazoniy

XIV asr olimi: kalom, mantiq, fiqh usuli, tilshunoslik va balog'atga oid asarlari asrlar davomida madrasalarda darslik bo'lgan; Amir Temur saroyida Samarqandda yashagan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Diniy arbob, Olim, Yozuvchi
Haqiqiy ismi:: Mas'ud ibn Umar Sa'duddin at-Taftazoniy
Tug'ilgan:: 1322 — 1390

Biografiya

Sa'duddin Mas'ud ibn Umar at-Taftazoniy 1322-yilda Xurosondagi Taftazon qishlog'ida tug'ilgan. Ta'limni Xuroson va Movarounnahr madrasalarida olgan; ustozlari orasida Adududdin al-Ijiy va Qutbuddin ar-Roziy tilga olinadi.

Taxminan o'ttiz yil — 1340–1372-yillarda — shahardan shaharga ko'chib yurib, Hirot, G'ijduvon, Xorazm va boshqa joylardagi madrasalarda dars bergan. Rus tilidagi manbalarda uning Jonibekxon saroyida (Saroy) va Shirozda Shoh Shuja huzurida ham bo'lgani aytiladi.

Ilk asarlari tilshunoslik va mantiqqa oid: Arab tili sarfi bo'yicha sharh (taxminan 1338), keyin mantiq va kalom bo'yicha qo'llanma. Balog'atga bag'ishlangan «Al-Mutavval» va «Al-Muxtasar» sharhlari hamda fiqh usuliga oid «At-Talvih» 1340–1350-yillarda yozilgan.

Umrining oxirida Amir Temur taklifi bilan Samarqandga kelib, vafotigacha uning saroyida xizmat qilgan. Aynan shu yerda, 1380-yillar boshida, kalom ilmining eng keng qamrovli asarlaridan biri — «Sharh al-Maqosid»ni yakunlagan.

Aqidada u ash'ariylik yo'nalishida bo'lsa-da, ba'zi masalalarda, xususan inson ixtiyori masalasida, moturidiylarga yaqin turgan; Nasafiyning aqida matniga yozgan sharhi esa keyingi asrlarda ellikdan ortiq sharhga sabab bo'lgan.

At-Taftazoniy 1390-yilda Samarqandda vafot etgan; an'anaga ko'ra Saraxsda dafn etilgan. Uning kitoblari Usmonlilar madrasalaridan tortib hozirgi diniy maktablargacha o'qitib kelinadi.

Karyera

Temuriylar imperiyasi
Saroy olimi · …–1390

Asarlar

«Sharh al-Maqosid»
Kalom
Kalom ilmining keng qamrovli asari bo'lib, ash'ariylik qarashlarini bayon qiladi; Samarqandda yakunlangan.
«Sharh al-Aqoid an-Nasafiyya»
Kalom
Nasafiyning aqida matniga sharh; asrlar davomida darslik bo'lgan va ko'plab keyingi sharhlarga asos bo'lgan.
«Tahzib al-mantiq va-l-kalom»
Kalom va mantiq
Kalom va mantiqni o'rgatuvchi qo'llanma.
«Sharh ar-risola ash-shamsiyya»
Mantiq
Qazviniyning mantiq risolasiga sharh.
«Al-Mutavval»
Balog'at
Qazviniyning balog'at bo'yicha qo'llanmasiga yozilgan kengaytirilgan sharh; qisqa shakli «Al-Muxtasar» (taxminan 1355).
«At-Talvih fi kashf haqoiq at-tanqih» (1357)
Fiqh usuli
Huquqshunoslik asoslariga bag'ishlangan sharh.

Hayot yo'li

1322
Tug'ilishi
Xurosondagi Taftazon qishlog'ida tug'ilgan.
taxminan 1338
Birinchi asari
Arab tili sarfi bo'yicha sharh yozgan.
1340–1372
Madrasalarda dars berish
Hirot, G'ijduvon, Xorazm va boshqa joylardagi madrasalarda dars bergan.
1340-yillar
«Al-Mutavval»
Balog'at bo'yicha kengaytirilgan sharhini yozgan.
1355
«Al-Muxtasar»
Balog'at sharhining qisqa shaklini yaratgan.
1357
«At-Talvih»
Fiqh usuliga oid sharhni yakunlagan.
1380-yillar
Samarqandda, Temur saroyida
Amir Temur taklifi bilan Samarqandga ko'chib, saroyda xizmat qilgan.
1380-yillar boshi
«Sharh al-Maqosid»
Kalom ilmining keng qamrovli asarini yakunlagan.
1390
Vafoti
Samarqandda vafot etgan; an'anaga ko'ra Saraxsda dafn etilgan.

Meros

At-Taftazoniyning kalom, mantiq, balog'at va fiqh usuliga oid asarlari asrlar davomida Movarounnahrdan Usmonlilar davlatigacha madrasalarda asosiy darslik bo'lgan. Nasafiyning aqida matniga yozgan sharhi keyingi asrlarda ellikdan ortiq sharhga asos bo'lgan; Ibn Hajar al-Asqaloniy uni Sharq ilmining so'nggi yirik vakili deb baholagan.

Davr: Temuriylar davlati, XIV asr

Tug'ilishi Taftazon qishlog'ida (1322)
«Al-Muxtasar» yozilgan (1355)
«Sharh al-Maqosid» Samarqandda yakunlangan (1383)
Samarqandda vafot etgan (1390)