Саъдуддин Тафтазоний

XIV аср олими: калом, мантиқ, фиқҳ усули, тилшунослик ва балоғатга оид асарлари асрлар давомида мадрасаларда дарслик бўлган; Амир Темур саройида Самарқандда яшаган.

Маълумот:

Фаолият:: Диний арбоб, Олим, Ёзувчи
Ҳақиқий исми:: Масъуд ибн Умар Саъдуддин ат-Тафтазоний
Туғилган:: 1322 — 1390

Биография

Саъдуддин Масъуд ибн Умар ат-Тафтазоний 1322-йилда Хуросондаги Тафтазон қишлоғида туғилган. Таълимни Хуросон ва Мовароуннаҳр мадрасаларида олган; устозлари орасида Адудуддин ал-Ижий ва Қутбуддин ар-Розий тилга олинади.

Тахминан ўттиз йил — 1340–1372-йилларда — шаҳардан шаҳарга кўчиб юриб, Ҳирот, Ғиждувон, Хоразм ва бошқа жойлардаги мадрасаларда дарс берган. Рус тилидаги манбаларда унинг Жонибекхон саройида (Сарой) ва Широзда Шоҳ Шужа ҳузурида ҳам бўлгани айтилади.

Илк асарлари тилшунослик ва мантиққа оид: Араб тили сарфи бўйича шарҳ (тахминан 1338), кейин мантиқ ва калом бўйича қўлланма. Балоғатга бағишланган «Ал-Мутаввал» ва «Ал-Мухтасар» шарҳлари ҳамда фиқҳ усулига оид «Ат-Талвиҳ» 1340–1350-йилларда ёзилган.

Умрининг охирида Амир Темур таклифи билан Самарқандга келиб, вафотигача унинг саройида хизмат қилган. Айнан шу ерда, 1380-йиллар бошида, калом илмининг энг кенг қамровли асарларидан бири — «Шарҳ ал-Мақосид»ни якунлаган.

Ақидада у ашъарийлик йўналишида бўлса-да, баъзи масалаларда, хусусан инсон ихтиёри масаласида, мотуридийларга яқин турган; Насафийнинг ақида матнига ёзган шарҳи эса кейинги асрларда элликдан ортиқ шарҳга сабаб бўлган.

Ат-Тафтазоний 1390-йилда Самарқандда вафот этган; анъанага кўра Сарахсда дафн этилган. Унинг китоблари Усмонлилар мадрасаларидан тортиб ҳозирги диний мактабларгача ўқитиб келинади.

Карьера

Темурийлар империяси
Сарой олими · …–1390

Асарлар

«Шарҳ ал-Мақосид»
Калом
Калом илмининг кенг қамровли асари бўлиб, ашъарийлик қарашларини баён қилади; Самарқандда якунланган.
«Шарҳ ал-Ақоид ан-Насафийя»
Калом
Насафийнинг ақида матнига шарҳ; асрлар давомида дарслик бўлган ва кўплаб кейинги шарҳларга асос бўлган.
«Таҳзиб ал-мантиқ ва-л-калом»
Калом ва мантиқ
Калом ва мантиқни ўргатувчи қўлланма.
«Шарҳ ар-рисола аш-шамсийя»
Мантиқ
Қазвинийнинг мантиқ рисоласига шарҳ.
«Ал-Мутаввал»
Балоғат
Қазвинийнинг балоғат бўйича қўлланмасига ёзилган кенгайтирилган шарҳ; қисқа шакли «Ал-Мухтасар» (тахминан 1355).
«Ат-Талвиҳ фи кашф ҳақоиқ ат-танқиҳ» (1357)
Фиқҳ усули
Ҳуқуқшунослик асосларига бағишланган шарҳ.

Ҳаёт йўли

1322
Туғилиши
Хуросондаги Тафтазон қишлоғида туғилган.
тахминан 1338
Биринчи асари
Араб тили сарфи бўйича шарҳ ёзган.
1340–1372
Мадрасаларда дарс бериш
Ҳирот, Ғиждувон, Хоразм ва бошқа жойлардаги мадрасаларда дарс берган.
1340-йиллар
«Ал-Мутаввал»
Балоғат бўйича кенгайтирилган шарҳини ёзган.
1355
«Ал-Мухтасар»
Балоғат шарҳининг қисқа шаклини яратган.
1357
«Ат-Талвиҳ»
Фиқҳ усулига оид шарҳни якунлаган.
1380-йиллар
Самарқандда, Темур саройида
Амир Темур таклифи билан Самарқандга кўчиб, саройда хизмат қилган.
1380-йиллар боши
«Шарҳ ал-Мақосид»
Калом илмининг кенг қамровли асарини якунлаган.
1390
Вафоти
Самарқандда вафот этган; анъанага кўра Сарахсда дафн этилган.

Мерос

Ат-Тафтазонийнинг калом, мантиқ, балоғат ва фиқҳ усулига оид асарлари асрлар давомида Мовароуннаҳрдан Усмонлилар давлатигача мадрасаларда асосий дарслик бўлган. Насафийнинг ақида матнига ёзган шарҳи кейинги асрларда элликдан ортиқ шарҳга асос бўлган; Ибн Ҳажар ал-Асқалоний уни Шарқ илмининг сўнгги йирик вакили деб баҳолаган.

Давр: Темурийлар давлати, XIV аср

Туғилиши Тафтазон қишлоғида (1322)
«Ал-Мухтасар» ёзилган (1355)
«Шарҳ ал-Мақосид» Самарқандда якунланган (1383)
Самарқандда вафот этган (1390)