Sayyid Sharif Jurjoniy
Mantiq, kalom va falsafa olimi (taxminan 1340–1413); «At-Ta'rifot» muallifi, Shirozdan Amir Temur Samarqandiga olib kelingan va u yerda yigirma yildan ortiq yashagan.
- Faoliyat:
- Olim, Diniy arbob, Faylasuf
- Haqiqiy ismi:
- Ali ibn Muhammad ibn Ali al-Husayniy al-Jurjoniy
- Hayot yillari:
- taxminan 1340 — 1413
Biografiya
Sayyid Sharif Jurjoniy (to'liq ismi Ali ibn Muhammad ibn Ali) o'rta asr musulmon sharqining eng ko'p o'qilgan mantiqchi va mutakallimlaridan biri. Uning ellikdan ortiq asarining katta qismi sharh va hoshiyalardan iborat bo'lib, ularning ko'pi madrasalarda asrlar davomida darslik vazifasini o'tagan.
U 1339–1340-yillarda Astrobod yaqinidagi Togʻu qishlog'ida tug'ilgan (manbalarda 740 hijriy yil ko'rsatiladi; Vikidatada 1340-yil 22-fevral). Yoshligidan falsafa, mantiq va tilshunoslikka qiziqqan. 1365-yilda Hirotga borib, mantiqchi Qutbuddin ar-Roziy at-Taxtoniydan dars olmoqchi bo'lgan; keksayib qolgan ustoz uni Misrdagi shogirdi Muborakshoh huzuriga yo'llagan bo'lsa-da, Jurjoniy 1368-yilgacha Hirotda qolgan.
Keyin Qoramonda turk faylasufi Muhammad Oqsaroiy ilmidan bahramand bo'lgan, shu yerda uning shogirdi Muhammad Mulla Fanoriy bilan do'stlashgan. 1370-yilda ikkalasi Misrga otlanib, Qohirada to'rt yil davomida Muborakshoh va Akmaluddin al-Bobartiy ma'ruzalarini tinglagan. 1374-yilda Istanbulda ilmiy izlanishlarni davom ettirgan, so'ng Vatanga qaytib, 1387-yilgacha Shiroz madrasalarida dars bergan.
1387-yilda Amir Temur Shirozni egallagach, shahardagi nomdor kishilar qatorida Jurjoniy ham Samarqandga yuborilgan. U yerda yigirma yildan ortiq yashab, ijodining eng samarali yillarini o'tkazgan. Manbalarga ko'ra, Samarqandda faylasuf Taftazoniy bilan uning ilmiy munozaralari juda keskin kechgan. Temur vafotidan keyingina Shirozga qaytgan va 1413-yilda shu yerda vafot etgan (ingliz Vikipediyasida 1414-yil ko'rsatiladi).
Asarlari ikki tilda yozilgan. Arabcha risolalari orasida bilish nazariyasi va mantiqqa oid «At-Ta'rifot» («Ta'riflar»), «Usuli mantiqiya», munozara qoidalari haqidagi «Odob ul-munozara» bor. Forscha mantiq asarlaridan «Sug'ro», «Kubro» va «Avsat dar mantiq» saqlangan. Fiqhda «Sharhi faroizi Sarojiya» mashhur. Kalomda Ijiyning «Mavoqif» asariga yozgan sharhi keyingi avlod olimlari uchun falsafa va mantiq bo'yicha qomusiy qo'llanma bo'lgan, Ibn Sinoning «Ishorot»iga ham sharh-hoshiya yozgan.
Astronomiyaga oid ikki sharhi — Chag'miniyning «Mulaxxas»iga va Nasriddin Tusiyning «Tazkira»siga yozilganlari — Ulug'bek davri ilmiy muhitiga bevosita ta'sir qilgan deb hisoblanadi. Manbalarda Jurjoniy Ulug'bekning madrasadagi muallimlaridan biri, shogirdlari esa Samarqand ilmiy markazining asosiy tayanchi bo'lgani ta'kidlanadi.
Falsafiy qarashlarida u mavjudotni vojib ul-vujud (borligi zarur bo'lgan) va mumkin ul-vujud (borligi ham yo'qligi ham mumkin bo'lgan) deb ikkiga ajratgan; birinchisini Xudo, ikkinchisini moddiy olam deb talqin qilgan. Mantiqda xulosaning uch turini — qiyos, istiqro (induksiya) va hads — ajratib, to'liq bo'lmagan induksiya faqat taxminiy bilim beradi, degan fikrni bildirgan. Manbada u mantiqni falsafadan ajratmagan holda, uni ko'proq huquq va tilshunoslikda qo'llashni targ'ib qilgan olim sifatida tilga olinadi.
Hayot yo'li
- taxminan 1340Tug'ilishi
Astrobod yaqinidagi Togʻu qishlog'ida tug'ilgan.
- 1365–1368Hirotda o'qish
Qutbuddin ar-Roziy at-Taxtoniydan dars olish uchun Hirotga borib, 1368-yilgacha qolgan.
- 1368–1370Qoramon
Muhammad Oqsaroiy ta'limini olgan, Fanoriy bilan do'stlashgan.
- 1370–1374Misr
Qohirada Muborakshoh va al-Bobartiy ma'ruzalarini tinglagan.
- 1374Istanbul
Ilmiy izlanishlarni Istanbulda davom ettirgan.
- 1374–1387Shiroz
Vatanga qaytib, Shiroz madrasalarida dars bergan.
- 1387Samarqandga yuborilishi
Amir Temur Shirozni egallagach, Samarqandga jo'natilgan.
- 1387–1405Samarqandda ijod
Yigirma yildan ortiq yashab, ko'plab risola va sharhlar yozgan.
- 1413Vafoti
Temur vafotidan keyin Shirozga qaytgan va shu yerda vafot etgan.
Asarlar
- «At-Ta'rifot» («Ta'riflar»)
Mantiq va bilish nazariyasi; arabcha
- «Usuli mantiqiya»
Mantiq; arabcha
- «Odob ul-munozara»
Munozara qoidalari haqida risola; arabcha
- «Sug'ro»
Mantiq; forscha
- «Kubro»
Mantiq; forscha
- «Avsat dar mantiq»
Mantiq; forscha
- «Sharhi faroizi Sarojiya»
Meros huquqi
- «Sharhi mavoqif fi ilm al-kalom»
Ijiyning «Mavoqif» asariga sharh
- «Sharhi mulaxxas al-hay'a»
Chag'miniyning astronomiya qo'llanmasiga sharh
- «Sharhi tazkirat un-Nasiriyya»
Nasriddin Tusiyning astronomiyaga oid asariga sharh
- Ibn Sinoning «Ishorot» asariga sharh
Falsafa
- «Oyinai jahonnamo»
Besh bobli risola (manbada tarjimasi «Dunyoni aks ettiruvchi ko'zgu»)