Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Sharofiddin Ali Yazdiy

Temuriylar davrining tarixchisi, matematik va shoiri, Amir Temur hayoti va yurishlari haqidagi mashhur «Zafarnoma» asarining muallifi.

Faoliyat:
Olim, Yozuvchi, Tarixchi, Matematik
Taxallusi:
Sharaf
Tug'ilgan:
taxminan 1375 — 1454

Biografiya

Sharofiddin Ali Yazdiy Eronning Yazd viloyatida — Yazd shahrida yoki uning yaqinidagi Taft qasabasida — taxminan 1370-yillarda tug'ilgan. Manbalar uning tug'ilgan yilini aniq ko'rsatmaydi. Yoshligida Yazdda dars bergan, keyin Temuriylar saroyiga yaqinlashgan.

Taxminan 1414-yildan boshlab Shohruxning o'g'li, Fors hokimi Ibrohim Sulton xizmatida bo'lgan. Shohruxning topshirig'iga ko'ra Sheroz shahrida Mo'g'uliston shahzodasi, kelajakdagi Yunusxonni tarbiyalagan. Ibrohim Sulton buyrug'i bilan Amir Temur hayoti haqidagi «Zafarnoma»ni yozishga kirishgan (taxminan 1421-yildan) va uni 1425-yil atrofida yakunlagan; asarga Nizomiddin Shamiyning shu nomli oldingi asari va guvohlar hikoyalari asos bo'lgan.

Ibrohim Sulton 1435-yilda vafot etgach, Yazdiy Shohruxning nabirasi Sulton Muhammad xizmatiga o'tgan: 1442–1443-yillarda u Iroqning hokimi bo'lgan Sulton Muhammadning maslahatchisi bo'lgan. Sulton Muhammadning markaziy hokimiyatga qarshi qo'zg'oloni (1440-yillarning o'rtalari) paytida u noxush ahvolga tushgan, ammo jazodan qutilib Hirotga yuborilgan.

1447-yilda Shohrux vafotidan so'ng Yazdiy Taftga qaytib, xonaqohda xilvatda yashagan. Taxminan 1447–1449-yillarda bolalikdagi Alisher Navoiy shu xonaqohda uni ko'rgan; 1452-yilda tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy ham Taftda u bilan uchrashgan.

Olim 1454-yilda vafot etgan; ko'pchilik manbalar vafot joyi sifatida Taftni ko'rsatadi. Tarix, she'riyat, tilshunoslik, muammo (topishmoq) va matematika bo'yicha bir necha asar yozgan va «Sharaf» taxallusi bilan she'rlar bitgan. «Zafarnoma» esa Amir Temur davrini o'rganishda eng ko'p tayanadigan manbalardan biri bo'lib qolgan.

Karyera

  • Temuriylar imperiyasi
    Saroy tarixchisi va olimi (Ibrohim Sulton, Sulton Muhammad xizmatida) · 1414–1447

Hayot yo'li

  1. 1370-yillar
    Tug'ilishi

    Yazd shahrida yoki uning yaqinidagi Taftda tug'ilgan; aniq yil ma'lum emas.

  2. 1414–1435
    Ibrohim Sulton xizmatida

    Shohruxning o'g'li, Fors hokimi Ibrohim Sulton saroyida; Sherozda Yunusxonni tarbiyalagan.

  3. 1421–1425
    «Zafarnoma»

    Ibrohim Sulton topshirig'i bilan Amir Temur hayoti haqidagi tarixiy asarni yozgan.

  4. 1442–1443
    Sulton Muhammad maslahatchisi

    Shohruxning nabirasi, Iroq hokimi Sulton Muhammad xizmatiga o'tgan.

  5. 1440-yillar o'rtalari
    Hirotga yuborilishi

    Sulton Muhammadning qo'zg'olonidan keyin jazodan qutilib, Hirotga jo'natilgan.

  6. 1447
    Taftga qaytishi

    Shohrux vafotidan so'ng vataniga qaytib, xonaqohda xilvatda yashagan.

  7. 1452
    Abdurazzoq Samarqandiy bilan uchrashuv

    Tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy Taftda u bilan suhbatlashgan.

  8. 1454
    Vafoti

    Vafot etgan; ko'pchilik manbalar vafot joyi sifatida Taftni ko'rsatadi.

Asarlar

  • «Zafarnoma» (1425)
    Tarixiy asar

    Amir Temur hayoti va yurishlari haqidagi fors tilidagi solnoma; Nizomiddin Shamiyning shu nomli asari va guvohlar hikoyalariga tayangan.

  • «Zafarnoma» muqaddimasi
    Tarixiy asar

    Temurgacha bo'lgan Chig'atoy ulusi va Markaziy Osiyodagi turkiy xonlar tarixi bayon qilingan kirish qismi.

  • «Hullali mutarraz dar muammo va lug'z»
    Adabiy asar

    Muammo va topishmoq san'atiga bag'ishlangan asar.

  • «Mavotin yo manozir dar muammo»
    Adabiy asar

    Muammo fani haqidagi risolalar.

  • «Kunh al-murod fi ilm al-vafq va-l-a'dod»
    Matematik asar

    Sonlar va sehrli kvadratlar (vafq) ilmiga oid risola.

  • «Al-Kitob fi ilm al-usturlob»
    Astronomik asar

    Usturlob (astrolyabiya) haqida kitob.

  • Devon
    She'rlar to'plami

    «Sharaf» taxallusi bilan yozilgan she'rlar.

  • «Munsha'ot»
    Maktublar to'plami

    Rasmiy va adabiy xatlar to'plami.

Meros

«Zafarnoma» Amir Temur davri va XIV asr oxiri – XV asr boshlaridagi Markaziy Osiyo, Eron va Afg'oniston tarixini o'rganishda asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Asar keyinchalik chig'atoy tiliga, XVI asrda esa usmonli turkchasiga tarjima qilingan; fransuz (1722) va ingliz (1723) tillariga ham o'girilgan. Alisher Navoiy ham Yazdiyning bilimdonligini yuqori baholagan.

Davr: Temuriylar davri, XV asr
  • «Zafarnoma» yakunlandi (1425)
  • «Zafarnoma»ning fransuz tilidagi tarjimasi (Pétis de la Croix) (1722)
  • «Zafarnoma»ning ingliz tilidagi tarjimasi (1723)
Sharofiddin Ali Yazdiy (taxminan 1375–1454) — Olim | Shaxs.uz