Биография
Шарофиддин Али Яздий Эроннинг Язд вилоятида — Язд шаҳрида ёки унинг яқинидаги Тафт қасабасида — тахминан 1370-йилларда туғилган. Манбалар унинг туғилган йилини аниқ кўрсатмайди. Ёшлигида Яздда дарс берган, кейин Темурийлар саройига яқинлашган.
Тахминан 1414-йилдан бошлаб Шоҳрухнинг ўғли, Форс ҳокими Иброҳим Султон хизматида бўлган. Шоҳрухнинг топшириғига кўра Шероз шаҳрида Мўғулистон шаҳзодаси, келажакдаги Юнусхонни тарбиялаган. Иброҳим Султон буйруғи билан Амир Темур ҳаёти ҳақидаги «Зафарнома»ни ёзишга киришган (тахминан 1421-йилдан) ва уни 1425-йил атрофида якунлаган; асарга Низомиддин Шамийнинг шу номли олдинги асари ва гувоҳлар ҳикоялари асос бўлган.
Иброҳим Султон 1435-йилда вафот этгач, Яздий Шоҳрухнинг набираси Султон Муҳаммад хизматига ўтган: 1442–1443-йилларда у Ироқнинг ҳокими бўлган Султон Муҳаммаднинг маслаҳатчиси бўлган. Султон Муҳаммаднинг марказий ҳокимиятга қарши қўзғолони (1440-йилларнинг ўрталари) пайтида у нохуш аҳволга тушган, аммо жазодан қутилиб Ҳиротга юборилган.
1447-йилда Шоҳрух вафотидан сўнг Яздий Тафтга қайтиб, хонақоҳда хилватда яшаган. Тахминан 1447–1449-йилларда болаликдаги Алишер Навоий шу хонақоҳда уни кўрган; 1452-йилда тарихчи Абдураззоқ Самарқандий ҳам Тафтда у билан учрашган.
Олим 1454-йилда вафот этган; кўпчилик манбалар вафот жойи сифатида Тафтни кўрсатади. Тарих, шеърият, тилшунослик, муаммо (топишмоқ) ва математика бўйича бир неча асар ёзган ва «Шараф» тахаллуси билан шеърлар битган. «Зафарнома» эса Амир Темур даврини ўрганишда энг кўп таянадиган манбалардан бири бўлиб қолган.
Карьера
- Темурийлар империясиСарой тарихчиси ва олими (Иброҳим Султон, Султон Муҳаммад хизматида) · 1414–1447
Ҳаёт йўли
- 1370-йилларТуғилиши
Язд шаҳрида ёки унинг яқинидаги Тафтда туғилган; аниқ йил маълум эмас.
- 1414–1435Иброҳим Султон хизматида
Шоҳрухнинг ўғли, Форс ҳокими Иброҳим Султон саройида; Шерозда Юнусхонни тарбиялаган.
- 1421–1425«Зафарнома»
Иброҳим Султон топшириғи билан Амир Темур ҳаёти ҳақидаги тарихий асарни ёзган.
- 1442–1443Султон Муҳаммад маслаҳатчиси
Шоҳрухнинг набираси, Ироқ ҳокими Султон Муҳаммад хизматига ўтган.
- 1440-йиллар ўрталариҲиротга юборилиши
Султон Муҳаммаднинг қўзғолонидан кейин жазодан қутилиб, Ҳиротга жўнатилган.
- 1447Тафтга қайтиши
Шоҳрух вафотидан сўнг ватанига қайтиб, хонақоҳда хилватда яшаган.
- 1452Абдураззоқ Самарқандий билан учрашув
Тарихчи Абдураззоқ Самарқандий Тафтда у билан суҳбатлашган.
- 1454Вафоти
Вафот этган; кўпчилик манбалар вафот жойи сифатида Тафтни кўрсатади.
Асарлар
- «Зафарнома» (1425)Тарихий асар
Амир Темур ҳаёти ва юришлари ҳақидаги форс тилидаги солнома; Низомиддин Шамийнинг шу номли асари ва гувоҳлар ҳикояларига таянган.
- «Зафарнома» муқаддимасиТарихий асар
Темургача бўлган Чиғатой улуси ва Марказий Осиёдаги туркий хонлар тарихи баён қилинган кириш қисми.
- «Ҳуллали мутарраз дар муаммо ва луғз»Адабий асар
Муаммо ва топишмоқ санъатига бағишланган асар.
- «Мавотин ё манозир дар муаммо»Адабий асар
Муаммо фани ҳақидаги рисолалар.
- «Кунҳ ал-мурод фи илм ал-вафқ ва-л-аъдод»Математик асар
Сонлар ва сеҳрли квадратлар (вафқ) илмига оид рисола.
- «Ал-Китоб фи илм ал-устурлоб»Астрономик асар
Устурлоб (астролябия) ҳақида китоб.
- ДевонШеърлар тўплами
«Шараф» тахаллуси билан ёзилган шеърлар.
- «Муншаъот»Мактублар тўплами
Расмий ва адабий хатлар тўплами.
Мерос
«Зафарнома» Амир Темур даври ва XIV аср охири – XV аср бошларидаги Марказий Осиё, Эрон ва Афғонистон тарихини ўрганишда асосий манбалардан бири ҳисобланади. Асар кейинчалик чиғатой тилига, XVI асрда эса усмонли туркчасига таржима қилинган; франсуз (1722) ва инглиз (1723) тилларига ҳам ўгирилган. Алишер Навоий ҳам Яздийнинг билимдонлигини юқори баҳолаган.
Давр: Темурийлар даври, XV аср- «Зафарнома» якунланди (1425)
- «Зафарнома»нинг франсуз тилидаги таржимаси (Pétis де ла Croix) (1722)
- «Зафарнома»нинг инглиз тилидаги таржимаси (1723)