Xoja Muhammad Porso
Buxorolik naqshbandiya shayxi va olimi (taxminan 1348–1420), Bahouddin Naqshbandning asosiy xalifasi; «Fasl ul-xitob» va «Risolai qudsiya» muallifi.
- Faoliyat:
- Diniy arbob, Olim
- Haqiqiy ismi:
- Muhammad ibn Mahmud al-Hofiz al-Buxoriy
- Hayot yillari:
- taxminan 1348 — taxminan 1420
Biografiya
Xoja Muhammad Porso al-Buxoriy tasavvufning naqshbandiya maktabida Bahouddin Naqshbanddan keyingi eng yirik targ'ibotchi va shu bilan birga o'z davrining yetuk ilm egasi sifatida tanilgan. Nisbasiga qaraganda Buxoroda tug'ilgan; tug'ilgan yili turlicha ko'rsatiladi: 1348, 1338–1339 yoki 1349.
Madrasalarda Qur'on, hadis va kalom ilmlarini chuqur o'rgangan. To'liq ismi Muhammad ibn Mahmud al-Hofiz al-Buxoriy. «Porso» (taqvodor) laqabini unga Bahouddin Naqshband bergan: yosh Muhammad ko'chada kutib turganida Naqshband xizmatkor ayoldan undagi kishi kimligini so'ragan va «taqvodor yigit» degan javobni eshitgach, unga shu laqabni bergan.
Porso Naqshbandning ikkinchi xalifasi bo'lgan; ustoz uni alohida e'tibor bilan tarbiyalagan. Naqshband Hijoz yo'lida kasal bo'lganida o'z ma'naviy merosini unga topshirgan, umrining oxirida esa uni o'z o'rnini egallovchi qilib tayinlagan; bu haqida Xoja Ali Domod ham guvohlik beradi. Porsoning ustozi va uning ta'limoti haqida «Maqomoti Xoja Bahouddin Naqshband» asari ham bor.
U ustozi kabi musulmonlar ahvoli haqida qayg'urib, podshohlar ishlariga ham aralashib turgan. Temurning nabirasi Xalil Mirzo va Xuroson hukmdori Shohrux uning faoliyatidan xabardor bo'lgan, Porso Shohrux bilan turli masalalarda yozishgan. Karomatlari haqidagi hikoyalar «Rashahot»da keltiriladi; shulardan birida, Ulug'bek davrida Samarqandda muhaddis al-Jazariy huzurida uning hadis isnodlari sinovdan o'tgani aytiladi (bu an'anaviy rivoyat).
Porso ilm sohasida ham iz qoldirgan. Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida uning o'n sakkizga yaqin asari saqlanadi, jumladan, «Risolai qudsiya», «E'tiqodot», «Tahqiqot», Qur'on tafsiri, «Qirq hadis», «Mukhtasari tarixi Makka», «Mukaddima li-jomi' ul-kalim» va «Haftodu du firqa». «Risolai qudsiya»da u Naqshbandning o'zidan eshitgan so'zlarini to'plab, sharhlagan; asar ustoz hayoti va naqshbandiya asoslarini o'rganishda qimmatli manba. Eng mashhur asari — shariat va tariqatga bag'ishlangan, 494 masalani turli manbalarga tayanib hal etuvchi «Fasl ul-xitob bi-vusuli-l-ahbob» bo'lib, u bir necha marta bosilgan va ulamolar uchun qo'llanma vazifasini o'tagan.
Porso ikki marta haj qilgan: dastlab Naqshband bilan, so'ng 1419-yilda Buxorodan Termiz, Balx, Hirot va Nishopur orqali Madinaga borgan. Hajdan so'ng kasal bo'lib, 72 yoshida vafot etgan va Amir ul-mo'minin Abbos maqbarasi yoniga dafn etilgan; shayx Zayniddin al-Xavofiy Misrdan keltirilgan oq toshni qabriga qo'ygan. Vafot yili hijriy 822 (1419–1420) deb ham ko'rsatiladi.
Karyera
- Naqshbandiya tariqatiBahouddin Naqshbandning xalifasi va izdoshi, tariqat targ'ibotchisi
Hayot yo'li
- taxminan 1348Tug'ilishi
Buxoroda tug'ilgan deb hisoblanadi; yil turlicha ko'rsatiladi.
- XIV asr oxiriNaqshbandga shogirdlik
Bahouddin Naqshbanddan «Porso» laqabini olgan, uning ikkinchi xalifasi bo'lgan.
- 1389 yildan keyinNaqshband o'rniga
Ustoz vafot etgach, naqshbandiya yo'nalishiga rahbarlik qilgan.
- 1419Ikkinchi haj
Buxorodan Termiz, Balx, Hirot va Nishopur orqali Madinaga borgan.
- 1420Vafoti
72 yoshda vafot etgan; Abbos maqbarasi yonida dafn etilgan.
Asarlar
- «Risolai qudsiya»
Naqshbandning qudsiy kalimalari sharhi
- «Az anfozi qudsiyai mashoyixi tariqat»
Tariqat shayxlari kalimalaridan
- «E'tiqodot»
Aqida
- «Tahqiqot»
Tasavvuf istilohlari
- «Tafsiri Qur'on»
Qur'on tafsiri
- «Al-hadis ul-arba'una»
Qirq hadis
- «Risola dar odobi murid»
Murid odoblari
- «Risolai kashfiya»
Karomatlar haqida
- «Risolai mahbubiya»
Do'stlik haqida
- «Sharhi Fiqhi Kaydoniy»
Fiqh sharhi
- «Fasl ul-xitob bivusuli-l-ahbob»
Shariat va tariqat masalalari; 494 masala
- «Muxtasari tarixi Makka»
Makkaning qisqa tarixi
- «Fusuli sitta»
Olti fasl
- «Maktubi Xoja Muhammad Porso va Mavlono Zayniddin»
Mavlono Zayniddinga maktub
- «Maqomoti Xoja Alouddin Attor»
Alouddin Attor maqomoti
- «Maqomoti Xoja Bahouddin Naqshband»
Naqshband maqomoti
- «Muqaddima li-jomi' ul-kalim»
Muqaddima
- «Haftodu du firqa»
Yetmish ikki firqa