Asosiy qismga o'tish

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Xondamir

Olim

Hirotlik temuriylar davri tarixchisi, «Habib us-siyar» muallifi; Navoiy, Badiuzzamon, Bobur va Humoyun xizmatida bo'lgan.

Faoliyat:
Olim, Yozuvchi, Tarixchi, Shoir
Haqiqiy ismi:
G'iyosiddin Muhammad ibn Xo'ja Humomiddin
Taxallusi:
Naqiy
Hayot yillari:
taxminan 1475 — taxminan 1535
Otasi:
Xo'ja Humomiddin Muhammad
Farzandlar:
Amir Mahmud, Sayyid Abdulxon

Biografiya

Xondamir (to'liq ismi G'iyosiddin Muhammad ibn Xo'ja Humomiddin) — Hirotda yashab ijod qilgan temuriylar davri tarixchisi. Eng yirik asari «Habib us-siyar» umumjahon tarixi bo'lib, XV asr oxiri va XVI asr boshidagi Xuroson va Movarounnahr voqealari haqidagi muhim manbalardan biridir.

U 1473–1476-yillar oralig'ida Hirotda, ziyoli oilada tug'ilgan. Otasi Sulton Mahmud Mirzoning vaziri bo'lgan, onasi tarafidan esa mashhur «Ravzat us-safo» muallifi Mirxondning nabirasi hisoblanadi. Ilm yo'liga ham, tarixnavislikka ham aynan shu muhit uni boshlab kirgan.

Yoshligidayoq Alisher Navoiy e'tiboriga tushgan: Navoiy uni o'z kutubxonasiga qabul qilib, avval kutubxonachi, keyinroq mudir qilgan, ilmiy ishlariga rahbarlik qilgan. Dastlabki asarlari — «Ma'osir ul-muluk», «Xulosat ul-axbor» va «Makorim ul-axloq» — Navoiyga minnatdorlik sifatida yaratilgan; «Dastur ul-vuzaro» ham uning iltimosi bilan boshlangan.

Navoiy vafotidan so'ng Xondamir Balxga, Husayn Boyqaroning to'ng'ich o'g'li Badiuzzamon Mirzo saroyiga o'tgan. Mirzo uni diplomatik topshiriqlar bilan Qunduz va Qandahor hukmdorlariga yuborgan, shu davrda unga «sadr» unvoni berilgan. 1506-yilda Shayboniyxon Hirotni olganda u shaharda bo'lib, shaharni topshirish shartlarini belgilashda qatnashgan.

Hokimiyat Shayboniylarga o'tgach, 1507–1510-yillarda Shimoliy Afg'onistondagi Basht qishlog'ida yozuv bilan shug'ullangan, so'ng Hirotga qaytgan. Eron shohi Ismoil vafot etgach (1527) Hirotni tark etib, Qandahor orqali 1528-yilda Agraga, Boburning huzuriga borgan. U yerda Boburning yaqinlari qatoriga kirgan va 1529-yilgi Bengaliya yurishida unga hamroh bo'lgan.

Bobur o'limidan keyin Xondamir Humoyun xizmatida qolgan, uning Gvaliorga va Gujarotga yurishlarida qatnashgan. «Humoyunnoma» (Qonuni Humoyuniy) uchun unga «Amir ul-muarrixin» («Tarixchilar amiri») unvoni berilgan. U 1534-yilda (boshqa manbalarda 1535–1536) Humoyun bilan Mandudan qaytayotib vafot etgan; vasiyatiga ko'ra jasadi Dehlida Nizomiddin Avliyo va Xusrav Dehlaviy yaqiniga dafn etilgan.

Xondamir o'n uch chamasi asar yozgan, ulardan sakkiztasi saqlangan. «Habib us-siyar» 1520–1524-yillarda vazir Karimiddin Xo'ja Habibulloh Sovajiyga bag'ishlab yozilgan va qadimdan 1524-yilgacha bo'lgan voqealarni qamrab olgan; uning Temuriylarning so'nggi yillari haqidagi qismi ayniqsa qimmatli. «Nomai nomiy» insho ilmi va davlat mansablariga oid qo'llanma. U «Naqiy» taxallusi bilan she'rlar ham yozgan, ammo devoni yetib kelmagan; faqat parchalari asarlarida uchraydi.

Xondamirning ikki farzandi bo'lgan: Amir Mahmud (Safaviylar tarixiga oid asar muallifi) va Sayyid Abdulxon.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1473–1476
    Tug'ilishi

    Hirotda ziyoli oilada dunyoga kelgan.

  2. 1498–1499
    Navoiy homiyligida

    «Ma'osir ul-muluk» va «Xulosat ul-axbor» yozilgan.

  3. 1500
    «Dastur ul-vuzaro»

    Asar Navoiyning iltimosi bilan yozilgan, 1509-yilda qayta ishlangan.

  4. 1506
    Hirotning topshirilishi

    Shayboniyxon shaharni olganda shartlarni ishlab chiqishda qatnashgan.

  5. 1507–1510
    Basht qishlog'ida

    Shimoliy Afg'onistonda ijod bilan shug'ullangan.

  6. 1520–1524
    «Habib us-siyar»

    Eng yirik asari yaratilgan.

  7. 1528
    Agraga ko'chishi

    Boburning yaqinlari qatoriga kirgan.

  8. 1529
    Bengaliya yurishi

    Boburga hamroh bo'lgan.

  9. 1534
    Gujarot yurishi va vafoti

    Humoyun bilan yurishda qatnashgan, qaytishda vafot etgan; Dehlida dafn etilgan.

Asarlari

  • «Ma'osir ul-muluk» (1498)

    Hukmdorlar va donishmandlar haqidagi tarixiy-hikmatli asar, Navoiyga bag'ishlangan.

  • «Xulosat ul-axbor» (1499)

    Husayn Boyqaro va Navoiy davri Hirot hayoti, qurilishlari, shoir va olimlari haqida.

  • «Makorim ul-axloq»

    Navoiyning fazilatlari, asarlari va zamondoshlari haqida.

  • «Dastur ul-vuzaro» (1500)

    Vazirlar tarixi; 1509-yilda kengaytirib qayta ishlangan.

  • «Nomai nomiy» (1522)

    Insho ilmi va davlat mansablariga oid qo'llanma.

  • «Ravzat us-safo»ga ilova (7-jild) (1522)

    Mirxond asarining davomi; jug'rofiy qo'shimcha 1523-yilda tugagan.

  • «Habib us-siyar» (1524)

    Umumjahon tarixi, 1520–1524-yillarda yozilgan.

  • «Humoyunnoma» («Qonuni Humoyuniy») (1535)

    Humoyunning islohotlari va qurilishlari haqida.

Xato topdingizmi?

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Tuzatish taklif qilish