Xondamir
Hirotlik temuriylar davri tarixchisi, «Habib us-siyar» muallifi; Navoiy, Badiuzzamon, Bobur va Humoyun xizmatida bo'lgan.
Biografiya
Xondamir (to'liq ismi G'iyosiddin Muhammad ibn Xo'ja Humomiddin) — Hirotda yashab ijod qilgan temuriylar davri tarixchisi. Eng yirik asari «Habib us-siyar» umumjahon tarixi bo'lib, XV asr oxiri va XVI asr boshidagi Xuroson va Movarounnahr voqealari haqidagi muhim manbalardan biridir.
U 1473–1476-yillar oralig'ida Hirotda, ziyoli oilada tug'ilgan. Otasi Sulton Mahmud Mirzoning vaziri bo'lgan, onasi tarafidan esa mashhur «Ravzat us-safo» muallifi Mirxondning nabirasi hisoblanadi. Ilm yo'liga ham, tarixnavislikka ham aynan shu muhit uni boshlab kirgan.
Yoshligidayoq Alisher Navoiy e'tiboriga tushgan: Navoiy uni o'z kutubxonasiga qabul qilib, avval kutubxonachi, keyinroq mudir qilgan, ilmiy ishlariga rahbarlik qilgan. Dastlabki asarlari — «Ma'osir ul-muluk», «Xulosat ul-axbor» va «Makorim ul-axloq» — Navoiyga minnatdorlik sifatida yaratilgan; «Dastur ul-vuzaro» ham uning iltimosi bilan boshlangan.
Navoiy vafotidan so'ng Xondamir Balxga, Husayn Boyqaroning to'ng'ich o'g'li Badiuzzamon Mirzo saroyiga o'tgan. Mirzo uni diplomatik topshiriqlar bilan Qunduz va Qandahor hukmdorlariga yuborgan, shu davrda unga «sadr» unvoni berilgan. 1506-yilda Shayboniyxon Hirotni olganda u shaharda bo'lib, shaharni topshirish shartlarini belgilashda qatnashgan.
Hokimiyat Shayboniylarga o'tgach, 1507–1510-yillarda Shimoliy Afg'onistondagi Basht qishlog'ida yozuv bilan shug'ullangan, so'ng Hirotga qaytgan. Eron shohi Ismoil vafot etgach (1527) Hirotni tark etib, Qandahor orqali 1528-yilda Agraga, Boburning huzuriga borgan. U yerda Boburning yaqinlari qatoriga kirgan va 1529-yilgi Bengaliya yurishida unga hamroh bo'lgan.
Bobur o'limidan keyin Xondamir Humoyun xizmatida qolgan, uning Gvaliorga va Gujarotga yurishlarida qatnashgan. «Humoyunnoma» (Qonuni Humoyuniy) uchun unga «Amir ul-muarrixin» («Tarixchilar amiri») unvoni berilgan. U 1534-yilda (boshqa manbalarda 1535–1536) Humoyun bilan Mandudan qaytayotib vafot etgan; vasiyatiga ko'ra jasadi Dehlida Nizomiddin Avliyo va Xusrav Dehlaviy yaqiniga dafn etilgan.
Xondamir o'n uch chamasi asar yozgan, ulardan sakkiztasi saqlangan. «Habib us-siyar» 1520–1524-yillarda vazir Karimiddin Xo'ja Habibulloh Sovajiyga bag'ishlab yozilgan va qadimdan 1524-yilgacha bo'lgan voqealarni qamrab olgan; uning Temuriylarning so'nggi yillari haqidagi qismi ayniqsa qimmatli. «Nomai nomiy» insho ilmi va davlat mansablariga oid qo'llanma. U «Naqiy» taxallusi bilan she'rlar ham yozgan, ammo devoni yetib kelmagan; faqat parchalari asarlarida uchraydi.
Xondamirning ikki farzandi bo'lgan: Amir Mahmud (Safaviylar tarixiga oid asar muallifi) va Sayyid Abdulxon.
Karyera
- Boburiylar (Buyuk Mo'g'ullar) imperiyasiHumoyun xizmatidagi tarixchi, «Amir ul-muarrixin» unvoni sohibi
Hayot yo'li
- 1473–1476Tug'ilishi
Hirotda ziyoli oilada dunyoga kelgan.
- 1498–1499Navoiy homiyligida
«Ma'osir ul-muluk» va «Xulosat ul-axbor» yozilgan.
- 1500«Dastur ul-vuzaro»
Asar Navoiyning iltimosi bilan yozilgan, 1509-yilda qayta ishlangan.
- 1506Hirotning topshirilishi
Shayboniyxon shaharni olganda shartlarni ishlab chiqishda qatnashgan.
- 1507–1510Basht qishlog'ida
Shimoliy Afg'onistonda ijod bilan shug'ullangan.
- 1520–1524«Habib us-siyar»
Eng yirik asari yaratilgan.
- 1528Agraga ko'chishi
Boburning yaqinlari qatoriga kirgan.
- 1529Bengaliya yurishi
Boburga hamroh bo'lgan.
- 1534Gujarot yurishi va vafoti
Humoyun bilan yurishda qatnashgan, qaytishda vafot etgan; Dehlida dafn etilgan.
Asarlari
- «Ma'osir ul-muluk» (1498)
Hukmdorlar va donishmandlar haqidagi tarixiy-hikmatli asar, Navoiyga bag'ishlangan.
- «Xulosat ul-axbor» (1499)
Husayn Boyqaro va Navoiy davri Hirot hayoti, qurilishlari, shoir va olimlari haqida.
- «Makorim ul-axloq»
Navoiyning fazilatlari, asarlari va zamondoshlari haqida.
- «Dastur ul-vuzaro» (1500)
Vazirlar tarixi; 1509-yilda kengaytirib qayta ishlangan.
- «Nomai nomiy» (1522)
Insho ilmi va davlat mansablariga oid qo'llanma.
- «Ravzat us-safo»ga ilova (7-jild) (1522)
Mirxond asarining davomi; jug'rofiy qo'shimcha 1523-yilda tugagan.
- «Habib us-siyar» (1524)
Umumjahon tarixi, 1520–1524-yillarda yozilgan.
- «Humoyunnoma» («Qonuni Humoyuniy») (1535)
Humoyunning islohotlari va qurilishlari haqida.