Хондамир
Ҳиротлик темурийлар даври тарихчиси, «Ҳабиб ус-сияр» муаллифи; Навоий, Бадиуззамон, Бобур ва Ҳумоюн хизматида бўлган.
Биография
Хондамир (тўлиқ исми Ғиёсиддин Муҳаммад ибн Хўжа Ҳумомиддин) — Ҳиротда яшаб ижод қилган темурийлар даври тарихчиси. Энг йирик асари «Ҳабиб ус-сияр» умумжаҳон тарихи бўлиб, XV аср охири ва XVI аср бошидаги Хуросон ва Мовароуннаҳр воқеалари ҳақидаги муҳим манбалардан биридир.
У 1473–1476-йиллар оралиғида Ҳиротда, зиёли оилада туғилган. Отаси Султон Маҳмуд Мирзонинг вазири бўлган, онаси тарафидан эса машҳур «Равзат ус-сафо» муаллифи Мирхонднинг набираси ҳисобланади. Илм йўлига ҳам, тарихнависликка ҳам айнан шу муҳит уни бошлаб кирган.
Ёшлигидаёқ Алишер Навоий эътиборига тушган: Навоий уни ўз кутубхонасига қабул қилиб, аввал кутубхоначи, кейинроқ мудир қилган, илмий ишларига раҳбарлик қилган. Дастлабки асарлари — «Маъосир ул-мулук», «Хулосат ул-ахбор» ва «Макорим ул-ахлоқ» — Навоийга миннатдорлик сифатида яратилган; «Дастур ул-вузаро» ҳам унинг илтимоси билан бошланган.
Навоий вафотидан сўнг Хондамир Балхга, Ҳусайн Бойқаронинг тўнғич ўғли Бадиуззамон Мирзо саройига ўтган. Мирзо уни дипломатик топшириқлар билан Қундуз ва Қандаҳор ҳукмдорларига юборган, шу даврда унга «садр» унвони берилган. 1506-йилда Шайбонийхон Ҳиротни олганда у шаҳарда бўлиб, шаҳарни топшириш шартларини белгилашда қатнашган.
Ҳокимият Шайбонийларга ўтгач, 1507–1510-йилларда Шимолий Афғонистондаги Башт қишлоғида ёзув билан шуғулланган, сўнг Ҳиротга қайтган. Эрон шоҳи Исмоил вафот этгач (1527) Ҳиротни тарк этиб, Қандаҳор орқали 1528-йилда Аграга, Бобурнинг ҳузурига борган. У ерда Бобурнинг яқинлари қаторига кирган ва 1529-йилги Бенгалия юришида унга ҳамроҳ бўлган.
Бобур ўлимидан кейин Хондамир Ҳумоюн хизматида қолган, унинг Гвалиорга ва Гужаротга юришларида қатнашган. «Ҳумоюннома» (Қонуни Ҳумоюний) учун унга «Амир ул-муаррихин» («Тарихчилар амири») унвони берилган. У 1534-йилда (бошқа манбаларда 1535–1536) Ҳумоюн билан Мандудан қайтаётиб вафот этган; васиятига кўра жасади Деҳлида Низомиддин Авлиё ва Хусрав Деҳлавий яқинига дафн этилган.
Хондамир ўн уч чамаси асар ёзган, улардан саккизтаси сақланган. «Ҳабиб ус-сияр» 1520–1524-йилларда вазир Каримиддин Хўжа Ҳабибуллоҳ Соважийга бағишлаб ёзилган ва қадимдан 1524-йилгача бўлган воқеаларни қамраб олган; унинг Темурийларнинг сўнгги йиллари ҳақидаги қисми айниқса қимматли. «Номаи номий» иншо илми ва давлат мансабларига оид қўлланма. У «Нақий» тахаллуси билан шеърлар ҳам ёзган, аммо девони етиб келмаган; фақат парчалари асарларида учрайди.
Хондамирнинг икки фарзанди бўлган: Амир Маҳмуд (Сафавийлар тарихига оид асар муаллифи) ва Саййид Абдулхон.
Карьера
- Бобурийлар (Буюк Мўғуллар) империясиҲумоюн хизматидаги тарихчи, «Амир ул-муаррихин» унвони соҳиби
Ҳаёт йўли
- 1473–1476Туғилиши
Ҳиротда зиёли оилада дунёга келган.
- 1498–1499Навоий ҳомийлигида
«Маъосир ул-мулук» ва «Хулосат ул-ахбор» ёзилган.
- 1500«Дастур ул-вузаро»
Асар Навоийнинг илтимоси билан ёзилган, 1509-йилда қайта ишланган.
- 1506Ҳиротнинг топширилиши
Шайбонийхон шаҳарни олганда шартларни ишлаб чиқишда қатнашган.
- 1507–1510Башт қишлоғида
Шимолий Афғонистонда ижод билан шуғулланган.
- 1520–1524«Ҳабиб ус-сияр»
Энг йирик асари яратилган.
- 1528Аграга кўчиши
Бобурнинг яқинлари қаторига кирган.
- 1529Бенгалия юриши
Бобурга ҳамроҳ бўлган.
- 1534Гужарот юриши ва вафоти
Ҳумоюн билан юришда қатнашган, қайтишда вафот этган; Деҳлида дафн этилган.
Асарлари
- «Маъосир ул-мулук» (1498)
Ҳукмдорлар ва донишмандлар ҳақидаги тарихий-ҳикматли асар, Навоийга бағишланган.
- «Хулосат ул-ахбор» (1499)
Ҳусайн Бойқаро ва Навоий даври Ҳирот ҳаёти, қурилишлари, шоир ва олимлари ҳақида.
- «Макорим ул-ахлоқ»
Навоийнинг фазилатлари, асарлари ва замондошлари ҳақида.
- «Дастур ул-вузаро» (1500)
Вазирлар тарихи; 1509-йилда кенгайтириб қайта ишланган.
- «Номаи номий» (1522)
Иншо илми ва давлат мансабларига оид қўлланма.
- «Равзат ус-сафо»га илова (7-жилд) (1522)
Мирхонд асарининг давоми; жуғрофий қўшимча 1523-йилда тугаган.
- «Ҳабиб ус-сияр» (1524)
Умумжаҳон тарихи, 1520–1524-йилларда ёзилган.
- «Ҳумоюннома» («Қонуни Ҳумоюний») (1535)
Ҳумоюннинг ислоҳотлари ва қурилишлари ҳақида.