Asosiy qismga o'tish

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Yahyo ibn Abu Mansur

Olim

IX asr boshidagi astronom, xalifa al-Ma'mun saroyida ishlagan; Bag'doddagi rasadxonaning asoschisi va «Al-Ma'mun tekshirilgan ziji»ni tuzganlardan biri.

Faoliyat:
Olim, Astronom
Vafot etgan sana:
taxminan 830

Biografiya

Yahyo ibn Abu Mansur IX asr boshida xalifa al-Ma'mun xizmatida ishlagan astronom va munajjim. U Bag'dod rasadxonasini boshqargani hamda «Al-Ma'mun tekshirilgan ziji»ni tayyorlagan olimlar guruhining rahbari sifatida tanilgan.

Tug'ilgan yili ma'lum emas. O'zbek tilidagi manbalar uni marvlik deydi; ingliz tilidagi ma'lumotnomalarda esa u fors oilasidan chiqqan, otasi Abu Mansur Abon xalifa al-Mansur saroyida munajjim bo'lgan, shuning uchun Yahyo yoshligini Bag'dodda o'tkazgan bo'lishi mumkin, deyiladi. Dastlab u al-Ma'munning vaziri al-Fazl ibn Sahl bilan bog'langan va munajjimlik bilan shug'ullangan; al-Fazl o'ldirilgach, islom dinini qabul qilib, arabcha ism olgan. Ibn an-Nadim bu o'zgarishni xalifaning bosimi bilan bog'laydi.

Xalifa yulduzlarni kuzatishga qaror qilganda, bu ishni Yahyo va yana bir guruh olimga topshirgan. 828-yilda Bag'doddagi ash-Shammosiya mahallasida ko'chma rasadxona barpo etilgan, kuzatishlar 830-yillar boshida Damashq yaqinidagi Qosiyun tog'ida ham davom ettirilgan. Ushbu ishlar natijasi «Al-Ma'mun tekshirilgan ziji» («Az-ziyj al-Ma'muniy al-mumtahan») bo'ldi: unda qadimgi yunon astronomlarining ma'lumotlari tajribada qayta sinab ko'rilgan. Zijni tuzishda al-Abbos al-Javhariy, Xolid al-Marvarrudiy, Ahmad al-Marvaziy va boshqalar qatnashgan; ba'zi manbalarda asar Yahyo va Ahmad al-Marvaziy nomi bilan keltiriladi. Zijning keyingi tahriri bizgacha yetib kelgan va Eskorial kutubxonasida saqlanadi.

Yahyo o'z davrida o'quvchilarni ham tayyorlagan: Ibn al-Qiftiyning yozishicha, xalifa marvlik Muso ibn Shokirning yetim qolgan o'g'illari Muhammad, Ahmad va al-Hasanni (Banu Muso) «Bayt al-hikma»ga chaqirib, ularni o'qitishni Yahyoga topshirgan. Beruniy uning ismini ekliptika va osmon ekvatori orasidagi burchakni aniqlash hamda kuzgi tengkunlik vaqtini kuzatish munosabati bilan eslaydi.

O'limi haqida ma'lumotlar bir-biriga mos kelmaydi. Ko'pchilik zamonaviy ma'lumotnomalar 830–832-yillarni ko'rsatadi, ayrim adabiyotda 845-yil keltiriladi; vafot joyi sifatida Halab atrofi, Tarsus yoki boshqa joylar tilga olinadi. Ibn an-Nadim to'rt o'g'li (Muhammad, Ali, Sa'id, Hasan) haqida xabar beradi; Muhammad shoir va astronom bo'lgan, nabirasi Horun astronomik jadvallar tuzgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. IX asr boshi
    Al-Fazl ibn Sahl xizmatida

    Al-Ma'munning vaziri bilan bog'langan, munajjimlik bilan shug'ullangan; vazir o'ldirilgach, islomni qabul qilgan.

  2. 828
    Bag'dod rasadxonasi

    Ash-Shammosiya mahallasidagi rasadxonaning asoschisi va rahbari bo'ldi.

  3. 830–832
    Kuzatishlar va ziy

    Bag'dod hamda Qosiyun tog'idagi kuzatishlar natijasida «Tekshirilgan ziy» tuzildi.

  4. 830–845
    Vafoti

    Manbalarda 830, 831, 832 yoki 845-yil ko'rsatiladi.

Asarlar

  • «Al-Ma'mun tekshirilgan ziji» («Az-ziyj al-Ma'muniy al-mumtahan»)

    Hamkorlikda tuzilgan; ikki tahrirda ma'lum, keyingisi saqlangan.

  • «Osmon falaklari haqida mulohazalar» («Al-Ibana an al-falak»)

    Beruniyning «Geodeziya» asarida tilga olinadi; yetib kelmagan.

  • «Bag'dod kengligi uchun Quyosh balandligini soatning oltidan biri orqali o'lchash amali»

    Yetib kelmagan.

  • Kuzatishlar to'plami va kuzatish haqidagi risolalar

    Yetib kelmagan.

Xato topdingizmi?

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Tuzatish taklif qilish
Yahyo ibn Abu Mansur — Olim | Shaxs.uz