Биография
Яҳё ибн Абу Мансур IX аср бошида халифа ал-Маъмун хизматида ишлаган астроном ва мунажжим. У Бағдод расадхонасини бошқаргани ҳамда «Ал-Маъмун текширилган зижи»ни тайёрлаган олимлар гуруҳининг раҳбари сифатида танилган.
Туғилган йили маълум эмас. Ўзбек тилидаги манбалар уни марвлик дейди; инглиз тилидаги маълумотномаларда эса у форс оиласидан чиққан, отаси Абу Мансур Абон халифа ал-Мансур саройида мунажжим бўлган, шунинг учун Яҳё ёшлигини Бағдодда ўтказган бўлиши мумкин, дейилади. Дастлаб у ал-Маъмуннинг вазири ал-Фазл ибн Саҳл билан боғланган ва мунажжимлик билан шуғулланган; ал-Фазл ўлдирилгач, ислом динини қабул қилиб, арабча исм олган. Ибн ан-Надим бу ўзгаришни халифанинг босими билан боғлайди.
Халифа юлдузларни кузатишга қарор қилганда, бу ишни Яҳё ва яна бир гуруҳ олимга топширган. 828-йилда Бағдоддаги аш-Шаммосия маҳалласида кўчма расадхона барпо этилган, кузатишлар 830-йиллар бошида Дамашқ яқинидаги Қосиюн тоғида ҳам давом эттирилган. Ушбу ишлар натижаси «Ал-Маъмун текширилган зижи» («Аз-зийж ал-Маъмуний ал-мумтаҳан») бўлди: унда қадимги юнон астрономларининг маълумотлари тажрибада қайта синаб кўрилган. Зижни тузишда ал-Аббос ал-Жавҳарий, Холид ал-Марваррудий, Аҳмад ал-Марвазий ва бошқалар қатнашган; баъзи манбаларда асар Яҳё ва Аҳмад ал-Марвазий номи билан келтирилади. Зижнинг кейинги таҳрири бизгача етиб келган ва Эскориал кутубхонасида сақланади.
Яҳё ўз даврида ўқувчиларни ҳам тайёрлаган: Ибн ал-Қифтийнинг ёзишича, халифа марвлик Мусо ибн Шокирнинг етим қолган ўғиллари Муҳаммад, Аҳмад ва ал-Ҳасанни (Бану Мусо) «Байт ал-ҳикма»га чақириб, уларни ўқитишни Яҳёга топширган. Беруний унинг исмини эклиптика ва осмон экватори орасидаги бурчакни аниқлаш ҳамда кузги тенгкунлик вақтини кузатиш муносабати билан эслайди.
Ўлими ҳақида маълумотлар бир-бирига мос келмайди. Кўпчилик замонавий маълумотномалар 830–832-йилларни кўрсатади, айрим адабиётда 845-йил келтирилади; вафот жойи сифатида Ҳалаб атрофи, Тарсус ёки бошқа жойлар тилга олинади. Ибн ан-Надим тўрт ўғли (Муҳаммад, Али, Саъид, Ҳасан) ҳақида хабар беради; Муҳаммад шоир ва астроном бўлган, набираси Ҳорун астрономик жадваллар тузган.
Карьера
Ҳаёт йўли
- IX аср бошиАл-Фазл ибн Саҳл хизматида
Ал-Маъмуннинг вазири билан боғланган, мунажжимлик билан шуғулланган; вазир ўлдирилгач, исломни қабул қилган.
- 828Бағдод расадхонаси
Аш-Шаммосия маҳалласидаги расадхонанинг асосчиси ва раҳбари бўлди.
- 830–832Кузатишлар ва зий
Бағдод ҳамда Қосиюн тоғидаги кузатишлар натижасида «Текширилган зий» тузилди.
- 830–845Вафоти
Манбаларда 830, 831, 832 ёки 845-йил кўрсатилади.
Асарлар
- «Ал-Маъмун текширилган зижи» («Аз-зийж ал-Маъмуний ал-мумтаҳан»)
Ҳамкорликда тузилган; икки таҳрирда маълум, кейингиси сақланган.
- «Осмон фалаклари ҳақида мулоҳазалар» («Ал-Ибана ан ал-фалак»)
Берунийнинг «Геодезия» асарида тилга олинади; етиб келмаган.
- «Бағдод кенглиги учун Қуёш баландлигини соатнинг олтидан бири орқали ўлчаш амали»
Етиб келмаган.
- Кузатишлар тўплами ва кузатиш ҳақидаги рисолалар
Етиб келмаган.