Ажиниёз
XIX аср қорақалпоқ мумтоз шоири, "Бозатау" достони муаллифи; Мўйноқ туманида туғилган, Хива мадрасаларида таҳсил олган; тахаллуси Зевар.
- Фаолият:
- Ёзувчи, Шоир
- Ҳақиқий исми:
- Ажиниёз Қўсибой ўғли
- Тахаллуси:
- Зевар
- Ҳаёт йиллари:
- 1824 — 1878
- Туғилган жой:
- Мўйноқ тумани, Қорақалпоғистон
Биография
Ажиниёз Қўсибой ўғли (тахаллуси Зевар) — XIX аср қорақалпоқ шеъриятининг энг йирик вакилларидан бири. У қорақалпоқ тилида, шунингдек, ўзбек тилида ҳам ижод қилган; шеърлари халқ орасида қўшиқ бўлиб юрган. 1858–1859-йиллардаги қўнғирот қўзғолони воқеаларига бағишланган «Бозатау» достони унинг номини кенг танитди.
Шоир 1824-йилда Амударё этагидаги Қамиш буғат овулида, ҳозирги Қорақалпоғистоннинг Мўйноқ тумани ҳудудида туғилган; у пайтда бу ерлар Хива хонлиги таркибида эди. У ашамайли уруғидан, отасининг исми Қўсибой. Илк саводини овул мактабида чиқарган, кейинчалик тоғаси Элмурод қўлида илм олган.
Ажиниёз Хивада ўқишни давом эттирди: Шерғозихон ва Қутлимурод иноқ мадрасаларида таҳсил кўрди. Қутлимурод иноқ мадрасасидаги ёзувда унинг бу ерда 1840–1845-йилларда ўқигани қайд этилган. У араб, форс, туркман, эски ўзбек тилларини билган, Алишер Навоий, Ҳофиз, Саъдий, Маҳтумқули шеъриятидан таъсирланган.
Мадрасани тугатгач, Ажиниёз йиллар давомида қозоқ, нўғай ва бошқа юртларда юриб, ижодини давом эттирди. Ёшлигидаёқ шеърлари билан ном чиқарган, айни пайтда мусиқачи ва нотиқ сифатида ҳам танилган. «Бозатау» учун куйни ҳам ўзи басталаган, бу куй ҳозир ҳам қорақалпоқ халқ қўшиғи сифатида куйланади.
Меросидан тахминан юзга яқин шеър ва достон сақланган. Уларда ижтимоий адолатсизлик, ватан ва халқ қайғуси, ёшликни илмга чорлаш, муҳаббат ва гўзаллик мавзулари учрайди. «Қиз Менгеш билан айтишув» каби айтишувлар, «Бўлмаса» сингари лирик шеърлар ҳам шулар қаторида.
Ажиниёз 1878-йилда вафот этган; мақбараси Мўйноқ туманидадир. Нукусдаги педагогика институти унинг номини олган, шаҳарда шоирга ҳайкал қўйилган. Таваллудининг 200 йиллиги 2024-йил 16-июлдаги президент қарори билан кенг нишонланди: танланган асарлар тўплами чоп этилди, "Ажиниёз" бадиий филми суратга олиниб, институтда шоир музейи очилди.
Таълим
- Шерғозихон мадрасаси (Хива)Мадраса · Хива
Ҳаёт йўли
- 1824Туғилиш
Қамиш буғат овулида (ҳозирги Мўйноқ тумани) туғилган.
- БолаликДастлабки таълим
Овул мактабида ўқиган, тоғаси Элмурод қўлида илм олган.
- 1840–1845Хивада таҳсил
Шерғозихон ва Қутлимурод иноқ мадрасаларида ўқиган.
- 1858–1859Қўнғирот қўзғолони
Хива хонлигига қарши қўзғолон воқеалари кейинчалик «Бозатау» достонининг мавзуси бўлди.
- Мадрасадан кейинСафарлар ва ижод
Қозоқ, нўғай ва бошқа юртларда яшаб, шеър ёзишни давом эттирган.
- 1878Вафот
Вафот этган, мақбараси Мўйноқ туманида.
- 1999175 йиллик
Таваллудининг 175 йиллиги Ўзбекистонда кенг нишонланган.
- 2024200 йиллик
2024-йил 16-июлдаги президент қарорига кўра таваллудининг 200 йиллиги кенг нишонланди.
Асарлар
- «Бозатау»
достон
- «Қиз Менгеш билан айтишув»
айтишув
- «Бўлмаса»
шеър